’80 jaar Willy Lindwer’, waar blijft excuus Rotterdam?

Cineast, auteur en onderzoeker Willy Lindwer wordt tachtig jaar en dat is een mijlpaal waar een boek bij hoort. Amphora Books brengt het in maart uit. NIK-secretaris Ruben Vis betoogt in het boek dat er nog steeds geen officiële excuses zijn gemaakt tegenover de Rotterdamse Joden over wat hen in de bange jaren ’40-’45 is aangedaan. Door het boek en de film ‘De verdwenen stad’ bood de gemeente Amsterdam al wel excuses aan. Ook kwam er een genoegdoening.

Vis: ‘Ik ben een Rotterdammer zoals Willy een Amsterdammer is. Mijn moeder is er geboren, mijn grootouders woonden er vanaf 1929. Het onderwerp dat Willy Lindwer heeft geadresseerd voor Amsterdam, is ook te projecteren op Rotterdam: wat was de rol van het gemeentebestuur en het gemeentelijk ambtelijk apparaat als het gaat om het gedrag, het handelen en het nalaten in de Tweede Wereldoorlog jegens de Joodse bevolking?’

Anders dan in Amsterdam zijn de ‘schuldige plekken’ in Rotterdam niet meer zichtbaar in het straatbeeld. ‘Ook de “Rotterdamse Hollandse Schouwburg”, Loods 24, bestaat niet meer. Gesloopt. De loods lag op het terrein van de Gemeentelijke Handelsinrichtingen. De gestage verdwijning van de Joden uit het Rotterdamse leven eindigde in een gebouw van de Rotterdamse gemeentelijke overheid’, aldus Vis in het boek.

De grootvader van Vis overleefde de oorlog en is nog bij Loods 24 geweest, met het verdriet onder zijn arm. ‘Op 15 oktober 2025 nam de Rotterdamse burgemeester Carola Schouten het eerste exemplaar van het boek Joods Rotterdam, vervolging, ontrechting, terugkeer en rechtsherstel in ontvangst. Schrijfster Marleen van den Berg had gevraagd of zij het boek persoonlijk mocht komen aanbieden. Dat mocht en daar is het bij gebleven’.

Het boek is geen bronnenonderzoek geworden naar de rol van het Rotterdamse gemeentebestuur en gemeentelijk apparaat tijdens de vijf bange bezettingsjaren. Ook bleef onderzoek naar die rol inzake de Joden achterwege. Wel is er in 2018 al onderzoek geweest, maar dat richtte zich specifiek op de omgang met onroerend goed en niet op andere aspecten, zoals bijvoorbeeld kunstrestitutie.

En er zijn gelijkenissen met Amsterdam en de rol van het GVB bij het Jodentransport in de stad. ‘Onderzoekster Trix van Bennekom memoreerde in haar toespraak op de Loods 24 herdenking op 30 juli 2025 de laatste grote razzia in Rotterdam op vrijdagavond 9 april 1943: “Daarbij haalde de Sicherheitsdienst, met hulp van de Rotterdamse politie, achthonderd Joden uit hun huizen. Voor het vervoer naar Loods 24 waren vooraf bij de RET drie tramstellen en zestien autobussen besteld”.’ 

Vis: ‘Zoals de gemeentelijke trams door Amsterdam reden naar de Hollandse Schouwburg – Willy Lindwer en Guus Luijters hebben die betrokkenheid van de gemeente Amsterdam in De Verdwenen Stad in beeld gebracht – zo reed het Rotterdamse RET-materieel naar Loods 24 … Dat het gemeentelijk apparaat voor, tijdens en ook na de oorlog een laakbare houding heeft aangenomen, daarover werd ook in mijn Rotterdamse ouderlijk huis vaak gesproken’. 

Het is tijd dat de gemeente Rotterdam zijn verantwoordelijkheid neemt, concludeert Ruben Vis. ‘Waarbij ik niet spreek over een verantwoordelijkheid voor rechtsherstel – dat is een heel andere zaak. Maar wel voor het gedrag, de bejegening, de uitsluiting, voor het handelen en voor het nalaten door Rotterdamse gemeentebestuurders en ambtelijk personeel’.

‘Daar horen excuses voor te worden gemaakt. Zowel verbaal, schriftelijk als tastbaar. Maar ook een financiële genoegdoening. Van Bennekom schreef dat ‘ook al maakten Joden vier eeuwen lang deel uit van de Rotterdamse samenleving en hadden zij grote bijdragen aan de stad geleverd, toen het er echt op aankwam bleken zij voor de meeste Rotterdammers de “Ander” te zijn’.’

De gemeente Rotterdam is het aan haar Joodse inwoners verplicht, zij die het hebben ondergaan, zij die het hebben overleefd en aan hen die vandaag de schamele groep vormt van wat eens Mokum Reisj, die glorieuze gemeenschap tussen Rotte en Maas is geweest, zo sluit Vis af. Zijn stuk gaat om een voorpublicatie in EW: het boek ‘Filmer en schrijver Willy lindwer: pionier van de Holocaust geschiedschrijving’ komt in maart uit.