‘Anatomie van het atelier’, een kunstwerk op zich – recensie

Wie een dieper inzicht wil in de associatieve geest van een groot kunstenaar zou Anatomie van het Atelier moeten lezen van William Kentridge, aldus recensent Simon Trommel. Kentridge is een toonaangevend multimediakunstenaar uit Johannesburg die installaties, opera en films maakt.

De Zuid-Afrikaanse kunstenaar deelt in het boek gedachten over zijn afkomst, van Litouwse Joodse voorouders, en ouders van anti-apartheidsadvocaten. Maar het hoofdthema is natuurlijk de totstandkoming van zijn kunstwerken. Hij vertelt zijn verhaal niet op een logisch verklarende manier maar op een associatieve manier.

Natuurlijk gaat het om het vertellen over hoe zijn kunst ontstaat in fases. Maar het heeft ook wat weg van losse notities, die natuurlijk wel verband hebben met elkaar want associëren doe je nou eenmaal op basis van gedachten en observaties. Zo ontstaat een prachtig verhaal over het ontstaan van kunst door deze kunstenaar in deze omgeving.

Adaptatie

Kentridge toont in het boek de studio als plek voor experiment, denken en maken. Hij schetst het als een proces van voortdurend uitproberen, testen en verwerpen en opnieuw proberen, totdat het is wat het moet zijn. Precies zoals het werkt met kunst: het ene idee leidt tot een volgend idee totdat van dat idee de grenzen van het creatieve of van het medium weer zijn bereikt en een volgende stap kan worden gezet.

In deze vertaling werkt dat ook goed. En het is prachtig opgeschreven en vertaald. Over dat laatste: waar ik soms het idee heb dat de oorspronkelijke taal beter is dan de vertaling en ik liever Engels, Frans of Duits lees, bekruipt mij dat gevoel bij dit boek helemaal niet met zijn keurige adaptatie aan het Nederlands.

Afkomst

De auteur verbindt tekenen, film, performance, muziek en literatuur om te laten zien hoe ideeën ontstaan in het artistieke proces. Zijn werk staat bekend om het combineren van kunst met thema’s als politiek, geschiedenis, wetenschap en herinnering, terwijl het ruimte laat voor ambiguïteit en tegenstrijdigheid. En de thema’s geschiedenis en politiek hebben een bijzondere betekenis voor hem wat natuurlijk ook te maken heeft met zijn Joodse afkomst en het gezin waarin hij opgroeide.

Rome

Kentridge´s overgrootvader Woolf Kantorovich, emigreerde van Litouwen naar Zuid-Afrika, op de vlucht voor de pogroms in tsaristisch Rusland en de aanlokkende welvaart in van het nieuwe land aan de andere kant van de aardbol. Niet dat dat voor Chaim [de Hebreeuwse naam van William, ST] leidde tot een zeer religieuze jeugd, maar het bewustzijn van de Joodse identiteit is nooit ver weg.

Ook niet als de telg uit een anti-apartheid-advocatengezin later werkt aan friezen [lange decoratiebanden in en op gebouwen, ST] aan de oever van de Tiber in Rome. Dat kunstwerk is onder de naam Triumphs and Laments gerealiseerd, het gaat over de tragiek en de helden van de eeuwige stad Rome, de città eterna. Hij beschrijft hoe karakters werden gezocht om af te beelden, een generaal, een wolf. En hoe die ter plekke werden aangepast.

Bespiegelingen

Kentridge constateert daarbij dat hij het oude Romeinse getto dat tot 1870 bestond, verbond met Sint Pieter door de lijn van de friezen. Dat was iets wat hij gedurende het project uitvond in Rome. En het leidde ook tot bespiegelingen over het Romeinse antisemitisme die hij eerder met Oost-Europa zou associëren. Het Joodse getto werd ingesteld door Paus Paulus IX, deels als antwoord op Luthers traktaat ‘Over Joden en hun leugens’.

Maar Luther heeft ook een andere band met de lijn van Kentridges friezen: hij bekritiseerde het verkopen van aflaten in Noord-Europa als financiering voor de bouw van de Sint-Pietersbasiliek in Rome. En het getto bestond niet alleen uit een plek waar Joden moesten wonen en die jaarlijks overstroomde. Er waren ook vernederingen. Met carnaval bijvoorbeeld, werden Joden rondgereden op ezels. En de opperrabbijn kreeg jaarlijks een symbolische schop onder zijn achterste van de bisschop van Rome.

Hebbeding

Zo telt het boek ook bespiegelingen over de maatschappelijke contexten waar Kentridge mee te maken heeft in zijn werk. Ze zijn eerder verwoord in de Oxford Slade Lectures serie, in 2023 en 2024 en die colleges staan nog online. Ze zijn hier te vinden. En die colleges betreffen ieder een van de zes hoofdstukken van het boek.

Hoe dan ook is dit boek zeker ook een hebbeding. Het mooie papier waarop het is gedrukt en de talloze afbeeldingen van de kunstwerken of delen daarvan maken het tot een sieraad. Het is tegelijk een kunstboek, dagboek en essay. Die hybride vorm maakt het zo ongrijpbaar en dus ook een groot kunstwerk.

Museale kwaliteit

Kentridge reflecteert op het kunstenaarschap, geeft de voortdurende twijfel weer van de kunstenaar. Hoe kunst ontstaat door onverwachte verbanden, zoals de lijn tussen de Sint-Pieter en het getto, niet door de geniale Eureka-ingeving. De bespiegelingen over de schaduw van koloniale geschiedenis, antisemitisme en apartheid die boven het boek hangen, geven de lezer zo ook ruimte voor reflectie, naast de museale kwaliteit van de kunstbesprekingen.

Titel: ‘Anatomie van het atelier’
Auteur: William Kentridge
Vertaler: Anne Hielmers-Dieleman
Uitgeverij: Cossee
ISBN: 9789464522518 NUR 320
Prijs: 35 euro