Anita Leeser-Gassan, moreel kompas – in memoriam

Op negentigjarige leeftijd is onlangs oud-kinderrechter Anita Leeser-Gassan overleden. In de jaren tachtig kreeg ze landelijke bekendheid vanwege de zaak rond Kerwin Duinmeijer, maar er was veel meer dat de kinderrechter in haar levensloop deed. Ook was ze vicepresident van de Amsterdamse rechtbank. Ze voelde zich nooit slachtoffer van de Sjoa, maar overlevende. Familieleden en vrienden beschouwden haar als een moreel kompas.

Anita Beatrix Leeser-Gassan werd op 17 september 1935 geboren in Amsterdam als dochter van diamantsnijder Samuel Gassan – later de oprichter van Gassan Diamonds – en juriste Carolina Biet. Ze was het enige kind en maakte de bange jaren ’40-’45 bewust mee. In 1942 besloten haar ouders te scheiden, waarna haar vader met zijn vriendin vluchtte naar Zwitserland. In de hak van zijn schoen had hij een diamant verstopt.

Verraden

De jonge Anita bleef in Amsterdam, waar haar moeder enige tijd werkte als secretaresse voor de Joodsche Raad. Samen doken ze onder. In 1944 werden ze echter verraden en opgepakt. Via de Sicherheitsdienst in de Amsterdamse Euterpestraat en het Huis van Bewaring aan de Westeringschans werden ze naar Westerbork afgevoerd. Met een van de laatste treinen werd ze naar concentratiekamp Bergen-Belsen terecht.

Verloren Transport

Omdat vader Samuel vanuit Zwitserland Paraguayaanse paspoorten voor ze had geregeld, hoefde ze niet naar Auschwitz. In Bergen-Belsen leed Anita aan tyfus, maar onder andere door het horen van Joodse liedjes wist ze in leven te blijven. Toen in 1945 de geallieerden naderden, werden ze op het zogeheten Verloren Transport gezet, een trein vol met Joodse gevangenen die in Theresienstadt moesten worden vermoord.

Eindhoven

“We hadden vreselijke honger,” zei ze later tegen AT5. “En we waren bang dat de treinen zouden worden beschoten door de geallieerden als ze dachten dat het Duitse treinen waren. Dus hingen we witte kleding aan de buitenkant.” De trein strandde in Tröbitz, waar de gevangenen door het rode leger. In de zomer van 1945 kwamen Anita en haar moeder terug in Nederland. Haar vader vond hen in Eindhoven terug.

Huwelijk

In een sportzaak ontmoette Anita voetballer Rolf Leeser, die in het eerste elftal van Ajax speelde en later een aantal modezaken zou openen. Ze trouwden in 1955 kregen twee kinderen: Benno – de latere president-directeur van Gassan Diamonds – en Guy, en ging later rechten studeren aan de UvA. Na haar afstuderen in 1959 werkte ze zestien jaar als advocaat.

Tv-programma

In het programma VARA-TV-rechtbank speelde ze in die jaren de rol van rechtbankgriffier en ook zou ze later meewerken aan een aantal producties. Leeser-Gassan maakte in 1970 de overstap naar de andere kant en werd kinderrechter aan de Amsterdamse rechtbank. Zelf scheidde ze in 1976, maar haar leven lang bleef ze haar huwelijkse achternaam dragen.

Kerwin Duinmeijer

Bij Leeser-Gassan verschenen velen voor het hekje. Een van hen was Nico Bodemeijer (16), de skinhead die in 1983 de Antilliaanse jongen Kerwin Duinmeijer (15) had doodgestoken. Rond deze zaak was veel beroering ontstaan, omdat de verdachte racistische uitingen had gedaan. In het naoorlogse Nederland waarin het goed-foutdenken dominant was, lag dit extra gevoelig. De hamvraag was: was er een racistische motief?

Uitgerekend een rechter met een Joodse achtergrond moest hierover oordelen. Leeser-Gassan verklaarde bewezen dat Bodemeijer Duinmeijer opzettelijk zwaar lichamelijk letsel had toegebracht met de dood als gevolg, maar achtte niet bewezen dat hij het slachtoffer met voorbedachten rade van het leven had beroofd. Ook bleek na onderzoek van het Pieter Baan Centrum dat Bodemeijer een ontwikkelingsstoornis had.

Rust gegeven

De uitspraak van Leeser-Gassan gaf duidelijkheid en ook meer rust over de zaak, die heftige emoties had opgeroepen. Voor de kinderrechter was iedere zaak het maken van een afweging die gevolgen kan hebben voor het hele leven van het desbetreffende kind. Sommige kinderen waren al ontspoord en werden later zware criminelen. Met anderen kwam het wel goed.

Pedagogisch

Als kinderrechter was Leeser-Gassan ook een soort maatschappelijk werkster. Ze stond bekend om de pedagogische wijze waarop ze de kinderen tegemoet trad. Zo moest ze voor kinderen die onder toezicht kwamen te staan uitzoeken wat het beste resultaat zou geven: opvang in een pleeggezin, instelling en in het ernstigste geval inrichting. Voor haar was het liever bij pleegouders of in het eigen gezin dan in een instelling of inrichting.

Swinkels

Leeser-Gassan raakte bevriend met hoogleraar psychiatrie Jan Swinkels, met wie ze over van alles kon praten. “Over politiek, psychologie, filosofie. Ze had veel meegemaakt in de oorlog en had last van verschillende angsten, waaronder autorijden en het alleen wonen in een benedenhuis op latere leeftijd. Ze verdrong de oorlog niet, maar sprak erover,” aldus Swinkels tegen Het Parool.  

Vicepresident

Voor Leeser-Gassan bleef het niet bij de functie van kinderrechter alleen. Mettertijd klom ze op tot vicepresident van de Amsterdamse rechtbank, waar ze als collega zeer gewaardeerd werd. Collega’s hielden rekening met haar: zo trokken ze geen gestreepte kleding aan, omdat dat teveel leek op de kampkleding waar Leeser-Gassan zo’n hekel aan had. Ze bleef tot in de jaren 2000 actief bij de rechtbank.

Nevenfuncties

Naast haar werk op de rechtbank vervulde Leeser-Gassan met de jaren een aantal nevenfuncties. Zo was ze voorzitter van de Clara stichting, voorzitter van de Onderzoekscommissie klachtenregeling seksuele intimidatie van de VU en Commissaris bij Diamant Association BV. Tevens werd ze benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

Geen slachtoffer

Haar oorlogservaringen stak Leeser-Gassan niet onder stoelen of banken. Ze sprak erover, onder meer met dede Shoah Foundation van Steven Spielberg, waar een videogesprek met haar werd opgenomen. Ook sprak ze op scholen en ging ze in gesprek met vluchtelingen. Tot op hoge leeftijd bleef ze hiermee actief. Swinkels: “Ze wilde geen slachtoffer zijn, maar een overlevende. Ze zei: ‘Ik heb de oorlog overleefd en mag niet klagen’.”

Vastleggen werk

In 2003 werd Leeser-Gassan uitgebreid geïnterviewd in het radioprogramma VPRO Marathoninterview – luister hier – en in 2010 publiceerde ze het boek Een moeilijke jeugd. Dat maakte ze samen met journaliste Loes de Fauwe, waarmee ze probeerde te achterhalen wat haar uitspraken tot gevolg hadden. Bleef het bij die ene misdaad of groeide hij of zij uit tot ‘zware jongens’?

Moreel kompas

Voor haar familie gold Leeser-Gassan als een moreel kompas waar ze altijd terecht konden voor advies. “Als ik eens iemand wilde ontslaan, vroeg zij of ik de zaak wel van twee kanten had bekeken. Voor haar was er niet echt een goed en een fout,” zegt haar zoon Benno Leeser tegen De Telegraaf. Kleindochter Deborah Leeser zegt tegen Het Parool:

“Ze was een moreel kompas voor me. Ik belde haar twee keer in de week op. Ze gaf altijd haar ongenuanceerde mening. Daar had je echt wat aan, ook al zat je er soms niet echt op te wachten. Het ging over advies van een middelbare school voor mijn dochter tot het opkomend antisemitisme en de polarisatie in de stad. Ik ga haar missen.”

Negentig jaar

In de zomer vierde Anita Leeser-Gassan haar negentigste verjaardag met familie in Cannes en in september, met haar echte verjaardag, werd dat nog eens dunnetjes overgedaan. In het nieuwe Rosewood Hotel – wat ooit het Amsterdamse Paleis van Justitie was – kwamen familieleden, haar oude onderduikfamilie, vrienden en oud-collega’s van de rechtbank bij haar langs.

Muiderberg

Na Jom Kippoer ging de gezondheid van Leeser-Gassa achteruit. Ze overleed op 28 oktober in haar slaap, nadat ze nog een laatste krant had gelezen. Dat was een dag voor de Tweede Kamerverkiezingen. Tegen familieleden had ze gezegd op de ChristenUnie wilde stemmen, omdat dat het meest veilig voelde. Anita Leeser-Gassan is begraven op de Joodse begraafplaats in Muiderberg.