Dwaze Moeders – column Leonard Ornstein

Argentinië is een land dat nooit stil staat en altijd in ontwikkeling is, ten goede en ten kwade. Daar kwam columnist Leonard Ornstein onlangs achter toen hij er na jaren van afwezigheid weer naartoe ging. De Joden en Argentinië hebben een bijzondere, onlosmakelijke band. Ornstein haalt herinneringen en gebeurtenissen uit het verleden op en verknoopt die aan het heden.

Ooit vertelde mijn moeder dat ze begin jaren zestig serieus had overwogen naar Argentinië te immigreren. Het zal niet veel meer dan een oriëntatie zijn geweest.

Toen ik het land in de jaren tachtig voor het eerst bezocht, dankte ik onze liever heer dat haar idee geen werkelijkheid was geworden. Het was de tijd van de militaire dictatuur van generaal Videla. Ik weet wel zeker dat mijn lot in het Argentinië niet best zou zijn geweest. Ik was junior journalist, nog lang niet afgestudeerd en sympathiseerde met de studenten die streden voor democratie en gerechtigheid.

Jaren later hoorden we wat er met veel van deze Argentijnse studenten is gebeurd. Ze werden opgepakt en gewetenloos uit militaire vliegtuigen de Rio Plata ingegooid. Onder hen ook relatief veel Joodse studenten. Het waren gruwelijke tijden. De moeders van de desperacido’s (verdwenen personen) demonstreerden wekelijks bij het Casa Rosada, het presidentieel paleis.

Dwaze Moeders

Afgelopen weekend overleed Taty Almeida (95). Ze was het gezicht van de zogenoemde Dwaze Moeders. Sara Rus, Holocaust-overlevende, was ook een van die dappere moeders.  Na de oorlog was zij naar Argentinië geëmigreerd. Haar zoon was ontvoerd. Ze heeft hem nooit meer terug gezien en zei later dat dit verdriet haar meer pijn had gedaan dan haar Holocaust-ellende.

Ik bezocht in die duistere dagen van de dictatuur ook Mendoza, waar ik logeerde bij de angstige Joodse gemeenschap, de stad waar het Nederlands Elftal in 1978 tijdens het WK had geschitterd. Ook daar zag je militairen op straat. De militaire junta was niet uitgesproken antisemitisch maar erg warm waren de relaties met de Joodse gemeenschap ook weer niet.

Veel militairen vereenzelvigden Joden met de linkse studenten. En iedereen wist in die tijd dat Argentinië na de Tweede Wereldoorlog een toevluchtsoord was geworden van nazi-misdadigers zoals Adolf Eichmann.

Die nazi’s waren overigens ook naar Brazilië ontkomen. Maar de grote buurman was begin jaren tachtig al veel meer een land in verandering: op weg naar een democratische rechtsstaat. De jonge vakbondsman, de latere president Lula da Silva was bekend vanwege zijn imposante baard, maar zijn partij was nog maar een linkse splinter.

Superclassico

Als Argentinië en Brazilië tegen elkaar voetbalden tijdens de Superclassico, dan waren wij Nederlanders vanzelfsprekend voor de Braziliaanse sambavoetballers. Niet alleen vanwege hun wonderschone spel maar ook omdat het land veel dichter bij onze democratische idealen stond.  

Bij mijn recente weerzien met Buenos Aires deed het mij verdriet hoe zuinig Argentinië zijn Dwaze moeders eert. Overal in de stad zie je standbeelden van historische generaals, maar weinig of niets aan eerbetoon voor de deze echte Argentijnse heldinnen.

De Joodse gemeenschap in Buenos Aires heeft ook na de klappen van het Videla regime nog veel meer ondraaglijke pijn te verduren gehad. Twee gruwelijke terreuraanslagen in 1992 en 1994 –volgens het Argentijnse Hooggerechtshof uitgevoerd door Iran – staan voor eeuwig in het boek van de Argentijnse geschiedenis geschreven. Vele honderden vonden de dood.

Kosjere McDonalds

Na jaren van dictatuur ging in Argentinië in de loop van de jaren tachtig de zon voor het Joodse leven weer volop schijnen. Buenos Aires is nu een van de meest bloeiende Joodse gemeenschappen ter wereld. Zeker in Latijns-Amerika. Er zijn Joodse restaurants – zelfs een kosjere McDonalds – Joodse boekwinkels en je kunt er ongestoord over straat met een keppeltje lopen. Kom daar maar eens om in Amsterdam.

De huidige president Javier Milei is een van Israëls allerbeste vrienden van dit moment. Of dat een aanbeveling is, is nog maar de vraag. Want de rechtse populist Milei is in eigen land vanwege zijn keiharde economische politiek omstreden. De kans dat hij over twee jaar wordt herkozen is niet groot. Onlangs bezocht hij Israël en waren er allerhartelijkste ontmoetingen met premier Benjamin Netanyahu en president Yitzhak Herzog. 

Lula

Hoe anders is de ronduit slechte relatie tussen Israël en Argentinië ’s buurland Brazilië. Ook daar een grote Joodse gemeenschap. Al twee jaar heeft Brazilië geen ambassadeur meer in Israël. De relaties zijn door de Gaza-oorlog volledig verziekt De Confederação Israelita do Brasil, instituição de representação e coordenação da comunidade judaica do Brasil rapporteert een schrikbarende stijging van antisemitisme in Brazilië.

Volgens vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap en onderzoekers hebben de scherpe uithalen naar Israël van president Lula het antisemitisme in Brazilië mede aangewakkerd. En dat terwijl Jodenhaat volgens hun grondwet van 1988 strafbaar is en de daders voor jaren in de gevangenis kan doen belanden.

Schoonfamilie

Hoewel ik de innige band tussen Milei en Netanyahu van de nodige vraagtekens voorzie, is me wel duidelijk dat het verschil tussen beide Zuid-Amerikaanse grootmachten duidelijk aantoont dat een felle anti-Israëlpolitiek (van regeringszijde!) impact op de eigen bevolking heeft en antisemitisme aanwakkert.

In Argentinië heerst deze dagen een veel tolerantere sfeer richting Joodse gemeenschap dan in buurland Brazilië. Mijn Braziliaanse schoonfamilie zal vast heel boos worden. Maar mochten Brazilië en Argentinië elkaar deze WK voetbal in de kwartfinale treffen, dan gaat mijn sympathie deze keer uit naar ARGENTINA!