‘De ns-muis die brulde’ – boekrecensie

In het boek Nederlandse nationaalsocialistische literatuur. Repertoirevorming en canonisering van de volkse letterkunde 1932-1945 gaan auteurs Willem Huberts en wijlen Jan Jaap Kelder op onderzoek uit naar het thema. David Barnouw las het boek en schreef er een recensie over.

Het nationaalsocialisme heeft nooit echt geworteld in Nederland. De grootste partij, de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). haalde in 1935 bij de Provinciale Statenverkiezingen bijna acht procent van de stemmen. Het maximumaantal leden bedroeg op een gegeven moment 75.000. Binnen die partij was de ‘volkse’ of ‘Germaanse’ vleugel erg klein en het aantal letterkundigen binnen die vleugel was nog veel kleiner.

De afgelopen veertig jaar zijn er verschillende publicaties over de ‘volkse letteren’ verschenen en ik had altijd een beetje medelijden met de auteurs die zich over zo’n mini-stam bogen en al die nationaalsocialistische rijmelarijen moesten lezen.

Afsluiting

De laatste studie van Willem Huberts en Jan Jaap Kelder, Nederlandse nationaalsocialistische literatuur kan beschouwd worden als een overkoepeling en afsluiting van alle afgelopen boeken en artikelen over dit onderwerp. De tweede auteur is bijna toen jaar geleden overleden, maar hield zich ook al jaren bezig met dit onderwerp.

Het boek is in drieën verdeeld: achtergrond, geschiedenis en overheidsbemoeiing; alles rond de uitgave Gelaat der dichters uit 1944 en alles rond het letterkundig tijdschrift Groot Nederland (1943-1944). In de Beknopte biografieën (veertig pagina’s) kun je weer iedereen terugvinden.

Bloed en bodem

Met hun roep om ‘nieuw’, ‘nieuwe mens’ en ‘revolutionair’ verschilden deze volkse literatoren niet van andere vernieuwingspogingen in de schone kunsten, maar zij hadden ook een grote hang naar ‘het grootse verleden’. En daarboven waren ze nationaalsocialistisch en antisemiet, en ‘heulden ze met de vijand’.

Voor de oorlog hadden ze grote moeite hun schrijfsels aan de man te brengen, maar in de oorlog zou het foute Departement van Volksvoorlichting en Kunsten hen zeer te wille zijn. Veel concurrenten waren ‘uitgeschakeld’, zoals Joodse schrijvers en schrijvers die geen lid van het Letterengilde van de Kultuurkamer wilden of mochten worden. En er kwamen ook fraaie geldprijzen voor geslaagde nationaalsocialistische producties. Al snel ontstonden er fricties tussen de NSB van Mussert en de ‘volkse’ letterkundigen, die hun heil liever bij de SS en de Germaanse bloed en bodem ideologie zochten.

Ook fout na de oorlog

Deel twee gaat dus over de bloemlezing Gelaat der dichters: een keuze uit de hedendaagsche revolutionaire poëzie in Noord- en Zuid-Nederland (= Vlaanderen).  De samensteller van 76 gedichten was Henri Bruning. Voor de oorlog was hij een redelijk gerespecteerd katholiek essayist, maar in de jaren dertig werd hij nationaalsocialist en gaf later in tal van publicaties blijk van zijn antisemitisme. Dat laatste heeft hij later tevergeefs ontkend en ook één van zijn zonen heeft hem decennialang verdedigd. ‘Ook fout na de oorlog’, noem ik dat altijd.

Het is natuurlijk reuze jammer dat deze bloemlezing wel is gedrukt, maar nooit in enige boekwinkel heeft gelegen. Het zou uiteindelijk verspreid zijn onder Nederlandse arbeiders in Duitsland.

Het tijdschrift Groot Nederland was opgericht in 1902 en in 1943 ‘gekaapt’ door SS-gezinden, maar na een jaar was de oplage al gezakt tot 278 exemplaren. Het was en bleef krabbelen in de marge en dat is natuurlijk de makke bij deze studie. Hebben we hier slechts te maken met gemankeerde Germaanse minkukels, die alleen zwaar gesubsidieerd hun ‘volkse’ verzen konden uitbrengen?

De auteurs hebben het daar ook wel moeilijk mee en met veel moeite komen ze met drie schrijvers op de proppen, die ‘de toets der kritiek kan doorstaan.’ 

Nieuwe Orde

Zelfs daarmee heb ik moeite, want een van de drie is George Kettmann, die weerzinwekkende antisemitische dichtregels publiceerde. De tweede is Nico de Haas: ‘Hij toonde zich in zijn publicaties een felle antisemiet’. Ach en van de derde, Jan van der Made, bleek volgens de schrijvers, dat zijn antisemitisme ‘geen raciale of sociaal-economische achtergrond had, maar een religieuze’ Volgens mij doorstaan deze drie ‘de toets der kritiek’ ook niet.

De Nieuwe Orde heeft in Nederland maar kort geduurd en de volkse letterkundige bijdrage daaraan is eigenlijk te verwaarlozen.

Titel: Nederlandse nationaalsocialistische literatuur. Repertoirevorming en canonisering van de volkse letterkunde 1932-1945
Auteurs: Willem Huberts en Jan Jaap Kelder
Uitgeverij: AUP, Amsterdam
ISBN: 9789048575183
Prijs: 34,99 euro