De schrijfmachine van Seyss-Inquart – column David Barnouw

In Londen bezocht David Barnouw het Imperial War Museum, het Britse museum dat voornamelijk gaat over de militaire geschiedenis en traditie van het Verenigd Koninkrijk. Na meer dan 25 jaar is de vaste tentoonstelling over de Sjoa vernieuwd. Barnouw ging er naartoe en nam ook een boek met bijbehorende studie ervan door.

Als bij een tentoonstelling een overdaad aan informatie te zien is, voor en in de tentoonstelling, weten de curatoren vaak niet wat ze willen. Een goede tentoonstelling moet voor zichzelf – of haarzelf – spreken. Informatie over het gebodene is niet verboden, als het met mate gebeurt. Als je echt meer wil weten en van mooie plaatjes houdt, zijn er altijd catalogi, waar je jaren later nog tevreden in kunt bladeren.

En voor de echte liefhebber zijn er de (populair) wetenschappelijke studies over een museum of tentoonstelling. In dit geval betreft het de New Holocaust Galleries van het Londense Imperial War Museum (IWM). In meer dan vierhonderd pagina’s kom je het naadje van de kous te weten, maar het is wel een erg ‘wij van WC-eend’ boek geworden. Drie van de auteurs zijn zeer nauw verbonden met de huidige en de vorige Holocaust- tentoonstelling.

Een deel van de studie lijkt op een jaarverslag voor het museumbestuur, waarbij geen enkele studiereis naar Oost-Europa, Israël en de Verenigde Staten wordt overgeslagen. En tachtig pagina’s waarin de hoofdrolspelers vrij kritiekloos worden geïnterviewd, is gewoon te veel. De bijdrage van de rabbinale adviseur is wel erg politiek/religieus correct met zijn eindconclusie: ‘… the survivors can rest assured, that the memories will not fade away.’  Was dat dan wel het geval met de vorige tentoonstelling?

In het jaar 2000 was de eerste vaste Holocaust-tentoonstelling in het IWM onder politieke druk tot stand gekomen. De museumstaf voelde er niets voor, want het museum ging toch over ‘Great Britain’, zijn wapens en zijn oorlogen? De laatste decennia was er wel meer aandacht voor gewone burgers en het dagelijkse leven in oorlogstijd, maar de Holocaust?

Toch kreeg Tony Blair – destijds premier – zijn zin en de Holocaust-afdeling zou snel het meest bezochte én bediscussieerde onderdeel van het museum worden. Iedereen bleek onder de indruk van de zeer grote maquette van vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau in 1944.

Die is in de nieuwe opzet vervallen, want het legde te veel de nadruk op Auschwitz, ten nadele van andere aspecten van de Holocaust. Daar zit zeker wat in en bij de nieuwe tentoonstelling wordt veel aandacht besteed aan wat er aan het industriële moorden voorafging, zoals bijvoorbeeld de vroege ideologie, de Einsatzgruppen, Operation Reinhard en de ghetto’s.

Het is dan weer verwonderlijk dat er in een ruimte vol treingeluiden wel een treinwagon staat, het symbool van Auschwitz. De wagon is weliswaar over de lengte opengesneden, maar toch. De link met het Verenigd Koninkrijk zijn de zogenaamde Kindertransporten en de sectie over de productie van V-wapens in het concentratiekamp Mittelbau-Dora, waarbij 20.000 dwangarbeiders omkwamen, Joden en niet-Joden. Als je een verdieping lager kijkt, zie je zo’n V-wapen, wat dood en verderf in en rond Londen zaaide, een fraaie link met het ‘oude’ museum.

Met bovengenoemd boek in handen, kon je ook mooie discrepanties zien. Zo is er in het boek sprake van de schrijfmachine van Seyss-Inquart – hij komt maar liefst vijf keer voor in de index – die in de tentoonstelling is opgenomen. De curatoren waren zo tevreden met dit object, dat bij citaten van daders het lettertype van deze schrijfmachine is gebruikt.

Ik vroeg mij bij lezing al af of ze zijn vingerafdrukken op de schrijfmachine hadden gevonden, maar in de tentoonstelling staat bij de schrijfmachine dat deze afkomstig is van het kantoor van Seyss-Inquart. Wel wordt vermeld dat er anti-Joodse maatregelen mee zijn getypt en ik vraag mij nu af hoe ze dat dan weten? Het is al met al een evenwichtige tentoonstelling geworden, met wel erg veel informatie om te verwerken en toen ik er op Tweede Paasdag was, was ik zeker niet de enige.

Voor wie het boek ook wil lezen:

Titel: The New Holocaust Galleries at the Imperial War Museum London, Conception, Design, Interpretation
Auteurs: onder redactie van Stephan Jaeger en James Bulgin
Uitgeverij: De Gruyter, Berlijn, en het Imperial War Museum London, Lambeth Road, Londen.