Een tante – column Esther Porcelijn

Een tante is het nieuwsgierigheidsspiegeltje waarmee je om het hoekje kan kijken naar je vader, haar broertje. Toen de tante van columnist Esther Porcelijn recent overleed, besefte zij nog meer hoe belangrijk een tante is. Haar tante vertelde de familieverhalen over het onderduikadres in Friesland. Die verhalen hebben Esthers perspectief op het goede doen en de doorwerking van oorlog voor altijd veranderd.

Dat ze niet nog tien jaar zou leven was duidelijk. Het ging al even niet zo goed, en toen ineens slechter. Ook was ze 81 jaar. En toch overleed ze plotseling. Johanna Beitske Porcelijn; Hanneke; Tante Hak. Mijn enige echte tante. Ze was de oudere zus van mijn vader, exact twee jaar ouder want ze waren op dezelfde dag jarig.

Sommige mensen bestaan langer dan ze leven, vooral tantes. Een tante is een lijntje naar je geschiedenis. Mijn tante bewaarde de familieverhalen, vertelde daar graag over en ik luisterde graag naar haar. Omdat ze de oudste van de twee was wist ze ook net wat meer. Misschien dat mijn opa en oma, die ik nooit heb gekend, haar de grotemensenversie van de verhalen toevertrouwden.

Onderduiken

Ze was nog net voor het einde van de Tweede Wereldoorlog geboren, in een boerderij in het piepkleine dorp Drogeham, Friesland; op het onderduikadres van mijn opa en oma en waar later ook mijn vader geboren zou worden en ze allemaal nog een aantal jaren zouden wonen. Daar had ze haar Friese tweede naam aan te danken. Ze woonden bij pake en beppe met nog drie andere onderduikers. Het was een streng gereformeerd gezin in een zwartekousengemeenschap, die uit naam van een strikt en rotsvast bovenwerelds moreel kompas Joden in huis namen.

Liefst alleen

Tante Hak was per ongeluk een feminist. Ze was het liefst alleen en zonder man, de meeste mannen waren te saai. In haar huis vol tegeltjes aan de muur, een pakje sigaretten met kamelen op tafel, vertelde ze me over vroeger in Friesland. Over zandweggetjes, dat er alleen buiten een wc was, dat er in de kerk vroom uitsluitend hele noten gezongen werden. Dat er gepredikt werd over de slang in de Bijbel en of die gesproken zou hebben.

Over de oorlog: dat het hele dorp wist van de Joodse onderduikers en niemand die wat zei. Over diepgelovige mensen die aan de ene kant het goede en aan de andere kant het begrijpelijke hadden om uit te kiezen, en die met zo min mogelijk twijfel het ene kozen en het andere niet. Daarom was zij er nog, en mijn vader, en ik, en mijn twee zoontjes.

Yad Vashem

Pake en beppe ontvingen later de Yad Vashem-onderscheiding, als Rechtvaardigen onder de Volkeren. Het heeft mijn perspectief op ‘het goede doen’ voor altijd veranderd en ook mijn kijk op de doorwerking van oorlog. Mijn tante vertelde ook eens dat zij en mijn vader na de oorlog door kinderen met eieren bekogeld werden omdat ze Joods waren. Dat mijn opa na de oorlog een poging deed om christelijk te worden en een opleiding tot dominee volgde.

Als ze vertelde, stelde ik haar vragen en op sommige vragen had ze geen antwoord. Ze moest het doen met wat mijn opa en oma haar uit zichzelf vertelden. Je stelde geen moeilijke vragen aan je ouders over vroeger, tsja waarom was dat eigenlijk? ‘Dat deed je niet, zo ging dat.’

Nieuwsgierigheidsspiegeltje

Een tante is het nieuwsgierigheidsspiegeltje waarmee je om het hoekje kan kijken naar haar broertje dat ze veel minder serieus neemt dan jij jouw vader. Die ze gewoon even irritant kan vinden omdat hij voor altijd het peutertje blijft dat haar Sinterklaascadeaus al in de kast vond en haar pop uit elkaar had geschroefd. Als ik ze voor de honderdste keer samen zag kibbelen, stelde ik me voor hoe dat vroeger thuis in Friesland ging. Als ik heel goed luisterde, als naar twee variaties op een liedje, kon ik soms even horen hoe het origineel moet hebben geklonken. Hoe opa en oma met elkaar spraken, wat ze zeiden of juist niet zeiden.

Nieuwe geschiedenis

Het is onbegrijpelijk dat een tante daadwerkelijk kan overlijden. De stamboom schuift een trede omlaag, wij zijn de volgende. Mijn tante heeft een draad gevlochten van familieverhalen, nu is het aan mij om ze te vertellen en een nieuwe geschiedenis te beleven en vlechten.