Erbij horen – column Raya Lichansky

In het lange leven van Raya Lichansky komt het thema ‘ergens bij willen of moeten horen’ herhaaldelijk terug. Wat moet je daar nou mee? En is het erbij horen noodzakelijk. Een overdenking.

Af en toe overvalt me de vraag waar of ik nu eigenlijk bij hoor. Maar wat is dat eigenlijk, ergens bij horen? Als opgroeiend kind dacht ik daar niet over na, gewoon omdat het geen issue was, met een moeder en grootouders en een huis waar mijn kamer was en altijd minstens één kat.

Pas veel later herinnerde ik me een pijnlijk voorval: ik was vier jaar, mijn moeder en ik woonden tijdelijk in Noord-Italië en we waren uitgenodigd voor het kerstfeest ten huize van de plaatselijke adel. Het hele dorp was er, en voor alle kinderen waren er cadeautjes onder de metershoge kerstboom. Dus ook voor mij, dacht ik, maar volgens mijn moeder hoorde ik er niet bij, ‘want jij hebt geen vader’. Inmiddels begrijp ik dat ze haar eigen gevoel naadloos op mij projecteerde, maar die woorden hebben een litteken achtergelaten dat zich nog altijd heel af en toe laat voelen.

Geen idee

Tijdens mijn studiejaren werd ik ‘herkend’ als Joods – terwijl ik geen idee had wat dat zou moeten zijn – en werd ik naadloos toegevoegd aan de gastvrije gezelligheid van een groepje vrienden. Maar als je niets weet kun je ook niets vragen, dus daar bleef het bij. Joods was slechts een woord verbonden aan een afgrijselijk stuk van de geschiedenis, maar met mij had dat niets te maken.

Een vriendin die er meer van snapte, vond in 1999 dat het tijd was dat ik eens naar sjoel zou gaan. Ze nam me mee naar de Kol Nidrei dienst bij de LJG in Amsterdam. Dat werd voor mij een overweldigende, haast geestverruimende ervaring die me in grote, vreugdevolle verwarring bracht. Het zou een onvergetelijk kantelpunt blijken.

Al viel alles pas echt op zijn plaats toen de man die ik mijn hele leven als Maxime mijn vader had genoemd, Mordoech bleek te heten. Ontdekken dat mijn hele familie, van vaderskant, halfzus en halfbroer incluis, de Sjoa niet heeft overleefd, was eigenlijk té bizar. Zo hoor je ergens bij, en dan blijkt er niemand meer in leven.

Bij horen

Ik herinner me de woorden van een vriendin van vroeger: “Waarom wil je toch zo graag Joods zijn? Daar bij horen is alleen maar ellende!” Als eerste generatie overlevende had ze recht van spreken, maar ik kon haar niet uitleggen waarom het mij zo bezighield. Een paar weken geleden zag ik het laatste deel van de zesdelige Duitse televisieserie Die Zweiflers (een aanrader, te zien op NPO Start). En boem, daar was het weer: bij horen, wat is dat toch?

Briet

Samuel, de oudste zoon, krijgt een relatie met een niet-Joods meisje en wordt, tot grote vreugde van zijn familie, vader van een zoon. Maar voor de moeder van het kind is de briet mila een onneembare hobbel en ze vertrekt. De taxichauffeur die haar naar het vliegveld brengt overlaadt haar met racistische en antisemitische opmerkingen, en ze besluit terug te gaan naar Samuel en de briet te laten gebeuren. Als hij vraagt waarom ze van gedachten veranderd is, antwoordt ze: “Als hij later als Jood voor van alles wordt uitgemaakt, dan moet hij wel wéten dat hij een Jood is.”

Voorlopig heb ik wel een antwoord: ik hoor bij alles en iedereen in mijn leven. Bij mijn levenspartner, mijn kinderen en kleinkinderen, mijn vrienden en kennissen, mijn katten, bij mijn verdwenen familie, en ik heb wortels die ongemerkt steeds dieper gaan.

Ik hoef me niets meer af te vragen. In elk geval voor nu, want aan de randen rafelt het wel, met zulke schurende loyaliteiten. Maar of ik keus heb?