‘Holofiction = Holokitsch’ – filmrecensie

De film Holofiction valt tegen. Dat is de conclusie van David Barnouw, die voor Jonet.nl naar Rotterdam toog om deze documentaire van de Poolse filmmaker Michal Kosakowski te zien. Het is een belediging voor Claude Lanzmann, die met Shoah in de jaren tachtig een breed publiek bereikte. Maar er is meer met deze film aan de hand, aldus Barnouw.

Het Monumentenboek 1940/1945 Sta een ogenblik stil … van Wim Ramaker en Ben van Bohemen, kwam in 1980 uit. Hierin stonden voor het eerst (bijna) alle Nederlandse oorlogsmonumenten centraal. Het meest interessante was de deels thematische indeling, zoals kruisen, leeuwen, vlaggen, zwaarden, duiven, handen, dieren, planten, enzovoort; wat een vervreemdende uitwerking had.

‘Dat kan ik ook’, moet de Poolse regisseur Michal Kosakowski gedacht hebben toen hij zich ging bezighouden met speelfilm en Holocaust. Hij wilde antwoord geven op de pathetische afkeer van cineast Claude Lanzmann van het fictionaliseren van de Holocaust [de Fransman baarde in de jaren tachtig opzien met zijn documentairefilm Shoah, red.].

Kosakowski worstelde zich door zo’n tweeduizend speelfilms die volgens hem over de Holocaust gaan, en verzamelde daar duizenden fragmenten van, die tussen de twee en tien seconden duren. Die fragmenten heeft hij vervolgens thematisch gemonteerd tot de honderd minuten durende film Holofiction, die op het Filmfestival Rotterdam twee keer te zien was.

Trivialisering

Het begint met een tiental fragmenten met oude grammofoons, waarbij onder elk fragment de filmtitel en het jaartal staat. In een snel tempo volgen de duizenden filmfragmenten, op thema ingedeeld. Een greep daaruit:

Gezichten, angst, schuilen, uniformen, roken, kinderen, filmende Duitsers, fotograferende Duitsers, pianospelende Duitsers, geüniformeerde Duitsers, Duitsers in civiel, eten, soldaten, dansen, drinken, eten, registratie, Jodenster, wapens, stempels, nummers, brillen, sieraden, kunstschatten, mensenmassa’s, afscheid, treinen, koffers, radio’s, getto’s, dwangarbeid, vernederingen, martelingen, selecties, honden, applaus, wanhoop, bier drinken, gaskamers, executies, kampmuziek, brandende huizen en galgen met bungelende lichamen.

Ik zal nog wel een paar categorieën niet hebben opgeschreven tijdens het kijken, maar het was wel opvallend dat seks en religie als thema ontbraken. Wellicht had de regisseur door dat dat te ver zou gaan bij zijn trivialisering.

Geen geluid

Er valt van alles op deze film aan te merken. De filmfragmenten zijn allemaal van hun oorspronkelijke geluid ontdaan, terwijl geluid toch een belangrijk onderdeel van film is. De regisseur heeft gekozen voor harde, opzwepende muziek met tussendoor wat langzamere Jiddische songs.

Tegen het eind worden (fictie)beelden van crematoria getoond, waarbij de schoorstenen centraal staan en de een braakt nog zwartere rook uit dan de andere. De galgen met bungelende lichamen worden in spiegelbeeld getoond; haast poëtische kitsch.

Geen keuzes

De film eindigt met de lange chronologische lijst van films waaruit vrijelijk is geput, te beginnen met een Russische film uit 1938. Zo zie je duidelijk dat de regisseur geen keuzes in zijn Holocaust speelfilms heeft gemaakt; alles was bruikbaar, van kunst tot kitsch. Maar ook uit films die niets met de Holocaust te maken hebben, knipte en plakte de regisseur zonder mededogen.

Werken als The Dirty Dozen, The Band of Brothers, Novicente, The Sound of Music, Hiroshima mon Amour, Le Silence de la mer en Ilsa, She Wolff of the SS, een zogenaamde ‘sexploitationfilm’, hebben toch echt niets met de Holocaust te maken.

Geen haar

Deze filmcompilatie brengt je geen haar verder tot inzicht in de Holocaust, behalve misschien dat rijp en groen zich met de verfilming daarvan hebben beziggehouden. Films worden gemaakt voor entertainment en om geld op te brengen en dat geldt natuurlijk ook voor speelfilms over de Sjoa.

Ik verwacht niet dat deze film op televisie komt, hoewel de VPRO-gids er een lovend artikel aan wijdde. Ik stel voor dat de film, ontdaan van alle verwijzingen, als pub quiz tijdens Poerim vertoond kan worden. De filmliefhebbers staan al in de rij!