Hooggerechtshof deelt tik uit aan Netanyahu

In Israël heeft de hoogste gerechtelijke instantie van het land voorkomen dat orthodoxe jonge mannen onder de dienstplicht uit kunnen komen, zij het voorlopig. Een vers aangenomen wet die dienstweigeraars uit dit volksdeel vrijuit liet gaan, het zijn meestal jesjieve-studenten, is door het hooggerechtshof bevroren. Daarmee krijgt premier Benjamin Netanyahu een gevoelige tik die gevolgen kan hebben voor zijn toekomst.

Het gebeurde allemaal in de laatste zittingsweek van de 25ste Knesset, die vrijdag met reces gaat richting de verkiezingen van 27 oktober. In deze laatste dagen jaagt de ultrarechtse coalitieregering van Netanyahu er nog een paar wetten doorheen, deels omdat het kan en deels om anderen gunstig te stemmen. De wet over de orthodoxe mannen en het leger, was er speciaal voor de ultra-orthodoxe partijen en hun toekomstige steun.

Vrijstelling of niet

De aangenomen wet verbood het arresteren van ultra-orthodoxe dienstweigeraars gedurende zeven maanden en kon worden gezien als een aanloop naar een nieuwe wet, na de verkiezingen, die de kwestie zou regelen in het voordeel van de Haredim. Het is niet-orthodoxen al jaren een doorn in het oog dat zij waren vrijgesteld van dienstplicht, een uitzondering die gold sinds de tijd van premier David Ben Gurion.

Tevergeefs

Echter, sinds een uitspraak van het hooggerechtshof in juni 2024 geldt dat er geen algemene wettelijke vrijstelling meer is voor ultraorthodoxe mannen die voltijds religieuze studies volgen – in jesjieve zitten. Daardoor is de Israëlische krijgsmacht (IDF) begonnen met het oproepen van Haredi-mannen voor de dienstplicht. Tevergeefs, want velen weigeren of willen er onderuit komen.

Rekruten nodig

Ongeveer 72.000 ultraorthodoxe mannen tussen de achttien en 24 jaar komen momenteel in aanmerking voor militaire dienst, maar hebben de oproepen tot dienstplicht genegeerd. Het leger heeft de afgelopen maanden herhaaldelijk aangegeven dringend 12.000 nieuwe rekruten nodig te hebben voor het aanhoudende conflict dat op meerdere fronten wordt gevoerd.

Likud

Seculiere partijen in de oppositie willen dat er maatregelen genomen worden en binnen Netanyahu’s Likud-partij zijn ook dergelijke sentimenten bespeurbaar, maar de premier heeft de ultra-orthodoxe partijen nodig om meerderheden te maken en aan de macht te kunnen blijven. Nadat de nieuwe wet dinsdag werd aangenomen, gingen burgers naar het hooggerechtshof om hem ter toetsing voor te leggen.

Gerechtelijk proces

Hoge Israëlische rechters kunnen wetten bevriezen of naar de prullenmand verwijzen, zeker als die niet voldoen aan de basiswetten van het land [Israël kent geen grondwet, red.] of eerdere uitspraken van het hof. In dit geval heef het hooggerechtshof bepaald dat de wet in de koelkast gaat totdat er een gerechtelijk proces is geweest en de rechters samen een uitspraak hebben gedaan.

Bevel

Het hof vaardigde woensdag ook een voorwaardelijk bevel uit waarin de regering wordt opgedragen uit te leggen waarom deze wet niet zou moeten worden vernietigd. Zeker gelet op eerdere uitspraken van het hof over deze kwestie, met als belangrijkste die van 2024, en de argumenten van de klagers, die volgens de rechtbank ‘een aanzienlijk gewicht’ in de schaal leggen.

Aloude uitspraken

Hoge rechter Ofer Grosskopf zei dat hij dit deed vanwege ‘de aloude uitspraken van dit hof over de kwestie van de dienstplicht voor jesjieve-studenten, de implicaties van het bevriezen van arrestatie-, onderzoeks- en handhavingsprocedures met betrekking tot slechts bepaalde segmenten van de bevolking, en de zwaarwegende argumenten die door de verzoekers tegen de geldigheid ervan zijn aangevoerd’.

Beschikking

Er zal een hoorzitting worden gepland met meerdere hoge rechters, waarna het hof een voorlopige beschikking kan doen uitgaan om de uitvoering van de wet op te schorten totdat er een definitieve uitspraak is. De dinsdag aangenomen wet verbiedt arrestaties, onderzoeken en maatregelen tegen dienstweigeraars die een jesjieve-opleiding volgen tot februari 2027.

Constitutionele crisis?

Vanuit de Knesset komt tegengeluid: extreemrechtse en ultra-orthodoxe partijen zeggen dat de uitspraak van het hooggerechtshof ‘ongeldig’ is en moet worden genegeerd. Ook premier Netanyahu neigt daar naartoe, maar hij heeft zich nog niet uitgesproken. Mocht de regering de uitspraak negeren, dan komt een constitutionele crisis dichterbij. De vraag is wie er dan aan het langste eind trekt.

Tik

De wet is bedoeld om de ultra-orthodoxe partijen tegemoet te komen. Zij trokken zich erder uit de regering terug omdat ze vonden dat de andere partijen op dit gebied tekort schoot, maar gaven nog wel parlementaire steun zodat Netanyahu kon doorregeren. Met de verkiezingen op komst werd ingezet op een nieuwe deal en ‘oplossing’, maar die lijkt er voorlopig niet te komen. De uitspraak van het hof is een tik op de vingers van Netanyahu, die er alles aan doet om aan de macht te blijven.