‘Je kan hier vrij met een Magen David om je hals rondlopen’

In Argentinië leven meer dan 180.000 Joden in een levendige gemeenschap waar ze in alle vrijheid hun Joods zijn kunnen uitdragen. Een van hen is Tammy Kohn, de directeur van het Joods Museum van Buenos Aires – Museo Judío de Buenos Aires. Leonard Ornstein had ter plaatse een interview met haar. Ze vertelt over haar werk en Joods zijn in Argentinië. “Je kan hier vrij met een Magen David om je hals rondlopen.”

“Hier in Buenos Aires ben ik traditioneel Joods opgevoed en had ik les op een Joodse school. In 2005 ben ik in Jeruzalem aan de Hebrew University kunstgeschiedenis gaan studeren. Later heb ik mijn studie voortgezet in New York. In Israël werkte ik bij Yad Vashem. Doordat ik de Christie’s Grant for Nazi-era Provenance Research kreeg, kan ik na jaren van studie binnenkort promoveren. De titel van mijn proefschrift: Ceremonial art of German-Jewish refugees of Argentina as objects of memory.“

Wat doe je als museumdirecteur?

“Wat is wil is verhalen vertellen die mensen verbinden met hun geschiedenis en identiteit. Museumobjecten dragen voor mij herinneringen met zich mee, maar nodigen ook uit tot nieuwe interpretaties. Het is mijn doel het Joods Museum van Buenos Aires verder te ontwikkelen tot een regionaal centrum voor onderzoek, onderwijs en betrokkenheid bij de Joodse geschiedenis.”

Kunt u de Argentijns-Joodse gemeenschap beschrijven?

“Het is de grootste van Zuid-Amerika. Er wonen ongeveer 180.000 à tweehonderdduizend Joden in dit land. Het is een heel diverse gemeenschap. Allerlei richtingen uit het Jodendom zijn hier aanwezig. Van Chabad tot liberale Joden. We hebben hier kosjere restaurants en zelfs een kosjere McDonalds. We spreken hier van Ruso’s als we het over de Oost-Europese Joden hebben. De Joden uit Noord- Afrika en Midden-Oosten worden de Turkos’ genoemd. Tachtig procent van de Argentijnse joden zijn Ashkenaziem. Argentinië kent verscheidene immigratiegolven. Er zijn ook zogenaamde ‘gaucho-Joden’ die zich op de landbouw hebben gestort. Vergelijk de grote Joodse bevolking van Buenos Aires met New York: aanwezig en zeer divers.”

Maar we kennen Argentinië ook van aanslagen in de jaren negentig.

“Dat is het kantelmoment in de Argentijns-Joodse geschiedenis. In 1992 was er een vreselijke aanslag op de ambassade van Israël. Alsof dat niet genoeg was, zou er twee jaar later nog een volgen. Dat werd de grootste meest verwoestende aanslag op Joden na de Tweede Wereldoorlog. Die vond in 1994 plaats en was de aanslag op het Joods cultureel centrum in Buenos Aires, AIMA. Daar zat Iran achter. Zo’n 85 mensen kwamen om het leven. Joden, maar ook niet-Joden. Het erge is: de daders zijn nooit veroordeeld en lopen nog vrij rond.”

Wat is de impact daarvan?

“Die laatste aanslag heeft voor altijd het Joods zijn in Argentinië veranderd. De impact van beide aanslagen is enorm geweest op onze gemeenschap. Maar het was óók een grote schok voor Argentinië zelf.”

Wat is ruim dertig jaar later, vandaag de dag de positie van Joden in Argentinië?

“Je kan hier vrij met een Magen David om je hals rondlopen. Niemand die daar problemen over maakt. Joden voelen zich vrij en thuis in dit land. We zijn ook echt onderdeel van de Argentijnse samenleving. Geen getto’s. Maar we zijn wel voorzichtig. Onze scholen worden goed bewaakt. Als ouder is het niet verstandig je kind te dicht bij school op te wachten.”

Hoe is de relatie tussen Joden en niet-Joden?

“Dit is een katholiek land, maar de relaties zijn over het algemeen goed. We ontvangen hier in ons museum schoolkinderen en hier leren zij [niet-Joodse kinderen, LO] wat het Jodendom inhoudt. Ons land mag dan een katholiek land zijn, er is ook een sterke traditie om religieuze vrijheid te respecteren. En oud-president Carlos Menem, een moslim die zich tot het christendom bekeerde, heeft in de jaren negentig zijn best gedaan andere religies dezelfde rechten te geven. In 1994 werd een grondwetswijziging doorgevoerd. De president van de republiek mocht ook een andere godsdienst dan de katholieke belijden.”

Hoe is de relatie met de moslim gemeenschap?

(er valt een stilte)

“In het dagelijks leven kijken mensen niet erg naar elkaars religie. We zien elkaar vooral als Argentijnen. We zijn buren van elkaar. Er is wel iets van een interreligieuze dialoog hier tussen Joden en moslims. Maar ik verdiep me er niet in, het is niet mijn expertise.”

In de jaren zeventig, tijdens de militaire dictatuur, had de Joodse gemeenschap het zwaar. Wat was de oorzaak?

“Een deel van de Joodse studenten aan de universiteiten sloot zich aan bij oppositiebewegingen tegen de militaire dictatuur. Ze verdwenen. Onder de moeders die daar opheldering over eisten [de Dwaze Moeders, LO] waren Joodse vrouwen zoals Sara Rus, een Holocaust-overlevende. Het is een tragische episode in de moderne Argentijnse geschiedenis.”

Hoe is de verhouding van Argentinië met Israël?

“Uitstekend! De Argentijnse regering onder leiding van president Javier Milei staat bekend om zijn goede banden met de Joodse staat, wat ook weer tegen hem wordt gebruikt door de oppositie. Hij beschermt de Joodse gemeenschap in Argentinië. Recent bracht hij een uitgebreid bezoek aan Israël waarbij hij president Yitzhak iHerzog en premier Benjamin Netanyahu ontmoette. Er werd een verdrag getekend waardoor er een rechtstreekse luchtvaart verbinding tussen Buenos Aires en Tel Aviv is gekomen. We zijn daar erg blij mee.”

Is er heden ten dage sprake van antisemitisme?

“Jawel, maa het heftigste antisemitisme is vooral online. En dan via Instagram. Er komen nogal wat Israëlische backpackers naar Patagonië. Op Insta en andere socials ging het bericht rond dat die branden zouden hebben veroorzaakt. Er werden filmpjes getoond maar er is geen enkel bewijs voor. Maar het werd al snel een mythe dat Israëliërs hier een tweede Joodse staat willen oprichten. Die complottheorie werd ook door delen van de lokale bevolking geloofd. Het is totale onzin.”

Hoe volgt de Joodse gemeenschap de ontwikkelingen in Israël na 7 oktober?

“Zoals overal in de wereld: met zorgen. We zien dat de Israëlische bevolking het erg zwaar heeft en de positie van Israël in de wereld is gecompliceerd. En zoals overal in de wereld is de beveiliging van Joodse gebouwen aangescherpt. We zijn alert en dat is ook nodig.”

Zijn er in Argentinië joden die zich tegen het Israëlische beleid uitspreken?

“Ja, er is ook kritiek op Israël. Vooral van Joodse Argentijnen met een linkse achtergrond.”

In Nederland heeft het Joods Museum te maken met een terugval van bezoekers. Hoe is dat hier?

“Daar hebben we geen last van hier. Er is juist wat meer interesse. Daar zijn we erg blij mee.”

Kent u Nederland?

“In 2024 was ik gevraagd om deel te nemen aan het symposium Beroofd. Het werd georganiseerd door het Rijksmuseum, het Joods Museum en Sotheby’s. Ik vertegenwoordigde de Judaica werkgroep Arbeitskreis Provenienforschung. Er waren op het symposium onderzoekers uit de hele wereld om inzichten, ervaringen uit te wisselen. Ook wat de impact is van roof op families en individuen.”

Kunt u iets vertellen over het Joods museum van Buenos Aires?

“Ons museum is in 1967 geopend op initiatief van Salvador Kibrick. Het bevindt zich naast de prachtige Libertad Tempel Synagoge, die in het jaar 2000 tot Nationaal Historisch Monument is uitgeroepen. We zijn onderdeel van Fundación Judaica. Dat is een pluralistisch samenwerkingsverband dat het Joodse leven, onderwijs en de cultuur wil promoten. Met onze programma’s bereiken we duizenden mensen.”

Welke tentoonstelling loopt er momenteel in uw museum?

“Op het ogenblik hebben we de tentoonstelling Nacidos con Mazal Tov! Oftewel: Geboren met mazzeltov. Het is een expositie waarin de Duits-Joodse tradities in Argentinië centraal staan. Dat doen we vanwege het feit dat hier al tweehonderd jaar Argentijnse Joden van Duitse afkomst wonen. We hebben deze speciale tentoonstelling samen met de Duitse Ambassade opgezet.”

En welke exposities heeft het museum nog meer laten zien?

“We zijn trots op de tentoonstelling Yente, die we hier hebben laten zien. Zij was de eerste vrouw die abstract schilderde in Argentinië. Wat we ook laten zien is Tamara de Lempicka, een iconische Art Deco-grootheid. Ook toonden we een foto-expositie over de terreur van 7 oktober en de enorme veerkracht van de slachtoffers. Daarnaast hebben we onze permanente tentoonstelling met veel aandacht voor Joodse tradities, gebruiken en vertellen we verhalen over onze geschiedenis in Argentinië. Met name ook over de agrarische kolonisatie door Joodse migranten.”

Heeft u een object in het museum waar u erg trots op bent?

“Mijn favoriete object is de prachtige kiddoesj-beker van rabbijn Hans Andorn. Hij kreeg die beker in 1932 bij zijn afscheid van de Liberaal Joodse Gemeente in Berlijn. Hij vluchtte daarna met zijn gezin naar Den Haag. Ook die stad moest hij uit na de bezetting van Nederland. Andorn en zijn familie kwamen in Zwolle terecht en in 1943 werd hij op transport gezet naar Westerbork, van waaruit het ging naar Bergen-Belsen, waar hij in 1943 stierf. Zijn vrouw en dochter overleefden de verschrikkingen en keerden terug naar Zwolle. De kiddoesj-beker hadden ze in bewaring gegeven bij de buren en na de oorlog kregen ze hem terug. In 1947 emigreerden moeder en dochter naar Argentinië.”

Die kiddoesj-beker kwam zo hier, maar bent u wel eens daar geweest?

“Toen ik Nederland was ben ik naar Zwolle gereisd om de Stolperstein voor Hans Andorn aan de Thorbeckegracht 17 te bezichtigen. Ik voelde me als Argentijnse Jodin best ongemakkelijk om met de trein oostwaarts van Amsterdam naar die stad te reizen, wetende dat Hans Andorn en zijn gezin met de trein naar Bergen-Belsen gedeporteerd zijn.”

Steunt de Argentijnse overheid uw museum?

“Nee, we ontvangen geen enkele peso. Dat is hier ook niet de traditie. De Joodse gemeenschap steunt ons, we ontvangen giften, de entreegelden, er is een museumwinkel. We moeten echt ons zelf bedruipen. Maar maakt u zich geen zorgen: we zullen zorgen dat het Joods museum een belangrijke rol zal blijven spelen om het verhaal over de Argentijnse Joden te vertellen.”