‘Rozema maakt het gewone bijzonder’ – boekrecensie

Het boek ‘Tijd is een leeuwerik’ van Hilbrand Rozema is een kroniek van de onbekende gebieden in Nederland, waarin het Joodse verleden niet vergeten wordt. ‘Rozema maakt het gewone bijzonder. Ook in plekken die zeker niet tot de hotspots van ons land behoren, maar vaak blauwe plekken hebben’, schrijft recensent Simon Trommel.

Een ode aan Nederland, het Nederlandse landschap en de Nederlandse identiteit, zo noemt Herman Vuijsje het boek Tijd is een leeuwerik van Hilbrand Rozema, auteur en dichter, en journalist bij het ND. Maar het is meer, het is ook een ode aan andere identiteiten, zoals de Joodse identiteit, valt op bij het lezen.

Het gaat om tachtig verhalen die eerder in het ND verschenen. Aan het boek is een gedicht van Rozema toegevoegd. Hij beschrijft in het boek, dat dit jaar verscheen bij Noordhoek, de rafelranden van Nederland: van de Westerschelde tot Delfzijl, het landschap, de mensen en de interacties tussen die mensen. En soms zijn die uitermate pijnlijk.

Geen redding

Zoals het verhaal over Marga Minco en ´t Zandt (Groningen) waar haar en Rozema´s families hun wortels hebben bijvoorbeeld. Hij wilde haar graag interviewen maar vanwege haar hoge leeftijd – Minco overleed in 2023 op 103-jarige leeftijd – hield haar dochter de boot af. Verder speelde het pijnlijke afscheid van ´t Zandt een rol. Gebrek aan hulp van de kerk daar, leidde uiteindelijk tot gebrek aan ontsnapping en dus de moord van Minco´s ouders in 1943 in vernietigingskamp Sobibor.

Waarschuwing

Om aan de Jodenvervolging van de nazi´s te ontkomen, probeerde de moeder van Minco doopbewijzen te verkrijgen bij de hervormde kerk in ´t Zandt. De dominee leek dat wel te willen, maar de twee ouderlingen waren tegen. Doop was niet te bewijzen, vond een van de twee. ´Soms is star of braaf denken en de regels willen handhaven, dodelijk´, stelt Rozema vast. ´Daarin schuilt een blijvende waarschuwing, ook voor ons´.

In het verhaal beschrijft hij verder hoe je je buren kent in zo´n dorp, maar dat in de volksmond de vooroordelen jegens Joden klonken. En hoe buren de mensen die vrijwillig de trein namen naar doorgangskamp Westerbork, nog wat eten toestopten, voor onderweg. Onderduiken was voor die ‘Westerborkgangers’ een te grote sprong in het ongewisse, stelt Rozema.

Birnbaum

Hij beschrijft een huis aan de Gerard Doustraat in Amersfoort, waar hij op zoek gaat naar een bijzondere perenboom waar hij van hoorde van vrienden die daar woonden. Zij stuitten op een foto van de erfgenaam van de Oostenrijks-Hongaarse troon, aartshertog Otto von Habsburg die een bezoek bracht aan de bewoner, de Duits-Joodse schrijver en kunstenaar Uriël Birnbaum.

In de tuin zou een perenboom moeten staan maar die was al weg bij Rozema´s bezoek. Birnbaum  – Duits voor perenboom – overleed in 1956. Diens vader Nathan was de bedenker van de term zionisme in culturele zin, waarbij het gaat om culturele zelfemancipatie zoals gebruik van het Jiddisch. Nathan Birnbaum was tegenstander van Theodor Herzl, die een politieke lading aan het concept gaf.

Naar Nederland

Uriël Birnbaum werd in de jaren dertig door auteurs Simon Vestdijk en Menno ter Braak naar Nederland gehaald en werd bekend. Hij exposeerde onder meer in het Stedelijk Museum Amsterdam, maar na de bezetting raakte hij in de vergetelheid. Dit zijn maar twee van de tachtig indringende en bijzondere verhalen die Rozema weet te brengen in Tijd is een leeuwerik. De titel komt van de Groningse journaliste en schrijfster Aafke Steenhuis:

Tijd is geen lijn maar een Leeuwerik
Hij vliegt omhoog tot een stipje
in een strakblauwe lucht maar zijn gezang sijpelt
als gestage voorjaarsregen
naar alle kanten tegelijk

En dat laat Rozema zien. Hij beschrijft Weiteveen, bekend van de dubbele moord door Richard K., hij beschrijft Harskamp dat in het nieuws kwam vanwege de grote demonstratie tegen asielzoekers, en het Jodenbergje in Hardenberg, volgens Rozema een van de mooiste Joodse begraafplaatsen van het land.

Hangoudere

Overal toont de auteur zijn observaties tussen toen en nu, zonder hard te oordelen. Hij doet dat wel met duiding over de betekenis van de interacties of voorvallen, vaak met bronverwijzingen naar andere publicaties over dezelfde plaats. Hij laat ook zien hoe mensen bepaalde denkbeelden koesteren. Zoals hangoudere Wim van 75 in Cuijk.

Wim stemt PVV en kan niet wachten tot het Nationaal Archief dossiers van foute Nederlanders vrijgeeft. Wim wilde direct gaan kijken wie in het dorp bij de NSB zat en hun kinderen er dan op aanspreken. Want, zo tekent Rozema op, het zit in de familie en sommigen hebben nog steeds zo’n handigheid, vindt Wim. De tijd stroomt, net als de rivier, bedacht de auteur toen, wandelend naar de Maas.

Kroniek

En dat is ook het thema van dit boek: de tijd stroomt, vliegt alle kanten op als een leeuwerik. Het werk is een kroniek van de onbekendere gebieden van Nederland die soms even in het nieuws zijn, zeer toegankelijk en beeldend geschreven. De gebieden die ik ken, zie ik door Rozema´s toegankelijke en gedetailleerde schrijfstijl zo voor mij en ik krijg zin in meer van het onbekende Nederland. Want Rozema maakt het gewone bijzonder. Ook in plekken die zeker niet tot de hotspots van ons land behoren, maar vaak blauwe plekken hebben.

Titel: Tijd is een leeuwerik
Auteur: Hilbrand Rozema
Uitgeverij: Noordboek
ISBN: 978 94 6471 360 2
Prijs: 22,90 euro