Sjabbes in Montenegro – column Roland Vos

Sommige reizen vergeet je nooit. Niet vanwege spectaculaire bezienswaardigheden of luxe hotels, maar omdat je op een totaal onverwacht moment iets meemaakt dat je nog vele jaren later met een glimlach vertelt. Dit is zo’n verhaal.

Mijn vrouw Mirjam en ik waren onlangs op vakantie in Montenegro en verbleven in Kolašin, een klein bergstadje dat vooral bekendstaat als skioord. In de winter zal het er ongetwijfeld bruisen, maar middenin de zomer is het er rustig. Sommigen zouden het zelfs saai noemen.

De omgeving daarentegen is ronduit indrukwekkend. Oerbossen, hoge bergen, heldere rivieren, bergmeren en glooiende heuvels. Je hoeft er eigenlijk alleen maar rond te kijken om te genieten. Maar wat ons het meest opviel, had niets met de natuur te maken.

Overal hoorden we Hebreeuws. Niet af en toe, maar werkelijk overal. Gezinnen, kinderen, jongeren en opvallend veel orthodoxe Joden. Mannen met tsietsiet, grote keppels, zwarte hoeden. Vrouwen met sjeitels, hoofddoeken en lange rokken. Het voelde alsof we per ongeluk een stukje Jeruzalem waren binnengelopen.

Brede glimlach

Tijdens een wandeling rond een prachtig bergmeer besloten we een ouder echtpaar eens vrolijk te begroeten. “Sjabbat sjalom!” Ze keken eerst verbaasd op, daarna verscheen er een brede glimlach. “Zijn jullie Joods?” Na ons bevestigende antwoord was het ijs onmiddellijk gebroken.

Ze stelden zich voor als de familie Rosenberg, afkomstig uit de Verenigde Staten. Al wandelend praatten we over onze reizen, achtergrond, de natuur en over het Jodendom. Het gesprek voelde meteen vertrouwd, alsof we elkaar al langer kenden.

Ze vertelden dat ze deel uitmaakten van een groep van ongeveer 150 Joodse vakantiegangers uit verschillende landen. Een week lang verbleven ze in een van de twee vijfsterrenhotels van Kolašin om samen Sjabbes door te brengen.

Plotseling kwam de vraag. “Vieren jullie vanavond Sjabbes met ons? Tenminste… als jullie lopend naar het hotel kunnen komen.” Mirjam en ik keken elkaar even aan. Dit stond niet bepaald in onze vakantieplanning. Maar waarom eigenlijk niet? “Ja hoor,” antwoordde ik. Ik houd wel van een beetje avontuur.

Kleding?

Pas daarna begonnen we na te denken, want wat trek je bijvoorbeeld aan? Mijn garderobe bestond uit precies één lange broek, één overhemd, witte sneakers en mijn JCK-keppel. Dat moest dus maar voldoende zijn. Mirjam had het makkelijker: een nette blouse met lange mouwen en een rok deden wonderen.

Aan het einde van de middag liepen we naar het hotel en bij binnenkomst keken we onze ogen uit. Het leek alsof heel orthodox-Joods Amerika tijdelijk naar Montenegro was verhuisd. Overal zwarte hoeden, keppels, streimels, keurige pakken en feestelijk geklede gezinnen.

Vrijwel direct kwam mevrouw Rosenberg ons tegemoet. Ze begroette ons alsof ze oude vrienden terugzag en ging meteen op zoek naar haar man. Vanaf dat moment gebeurde er iets bijzonders. Het voelde geen moment alsof wij onbekende gasten waren. Integendeel. Het voelde alsof wij een lang verloren familielid waren dat eindelijk weer terecht was gekomen.

Iedereen gaf ons een hand, wenste ons ‘Gut shabbes’ en wilde weten waar we vandaan kwamen. Sommige mannen kwamen zelfs speciaal vanaf de andere kant van de zaal naar ons toe. Die vanzelfsprekende warmte maakte diepe indruk.

Sjoel

Een grote hotelzaal was omgetoverd tot synagoge. Stoelen in lange rijen, een tafelkleed over een televisiescherm en een paar lakens als mechitsa tussen de mannen en vrouwen. Improvisatie op hoog niveau. En toch voelde het als een echte sjoel.

Ik zat daar in mijn eenvoudige vakantiekleren tussen mannen in zwarte pakken, glanzende sjabbesjassen, grote hoeden en prachtige streimels. Mijn witte sneakers vielen behoorlijk op, maar niemand leek zich daar ook maar een seconde aan te storen.

Er werd gezongen, gedanst. Mannen sjokkelden met gesloten ogen en zichtbaar ontroerde gezichten. Twee professionele zangers leidden de dienst en trokken iedereen mee in de vreugde. Voordat ik het wist stond ik zelf midden tussen de orthodoxe mannen te dansen. Dat had ik die ochtend tijdens het ontbijt niet zien aankomen.

Vijf gangen

Na de dienst gingen we naar de dinerzaal, waar we naast de rabbijn werden gezet. Ik begon me langzaam af te vragen wat hier aan de hand was. We kregen een schitterend vijfgangendiner met onder andere hummus, techina, gefilte fisch, zalm, soep, vlees, kugel en een heerlijk dessert. Er vloeide volop wijn en champagne en als voormalig cateraar keek ik mijn ogen uit.

Tijdens het eten werd er voortdurend gezongen en na iedere gang werd er weer gedanst. En steeds opnieuw kwamen mensen kennismaken. Na het dessert stond de rabbijn op. Hij vroeg om stilte. “Ik wil jullie vertellen waarom de familie Rosenberg betere Joden zijn dan ik.” De zaal werd stil.

“Vanmiddag liep ik rond het meer. Onderweg wensten een paar mensen mij ‘Gut Shabbes’. Natuurlijk wenste ik hen hetzelfde terug. Ik wilde eigenlijk wel langer blijven praten, maar ik was op weg naar het toilet.” De zaal schoot in de lach. “Nadat ik klaar was, heb ik die mensen nog even opgezocht. Dat hoort een rabbijn tenslotte te doen.”

“Maar de familie Rosenberg deed iets veel mooiers: zij wensten deze mensen niet alleen een goede Sjabbat. Zij nodigden hen uit. Wat is nu mooier? Iemand ‘Sjabbat sjalom’ wensen en doorlopen  of iemand uitnodigen om samen Sjabbes te vieren? Daarom zijn de familie Rosenberg betere Joden dan deze rabbijn.”

Toen draaide hij zich onze kant op. “Mag ik jullie voorstellen aan Mirjam en Roland Vos uit Amsterdam.” Ineens begreep ik waarom wij de hele avond aan de tafel van de rabbijn hadden gezeten. Opnieuw werden we sociaal van alle kanten bewierookt. Heel bijzonder.

Joodse waarde

Laat op de avond liepen we terug naar onze eenvoudige B&B. Moe. Onder de indruk. En met het gevoel dat we iets erg bijzonders hadden meegemaakt. Soms hoor je dat gastvrijheid een belangrijke Joodse waarde is. In Kolašin hebben wij die niet alleen gezien. Wij hebben haar gevoeld.