Taskforce doet voorstellen voor veiligheid op stations en campussen

Het was tussen 2023 en 2025 guur, bar en boos op campussen en treinstations. Reden? Demonstraties van anti-Israël-activisten die geregeld uit de hand liepen. Het kabinet-Schoof stelde daarom de Taskforce Antisemitismebestrijding in dat het probleem moest onderzoeken. Het team komt nu met een aantal voorstellen om de situatie te verbeteren. Zo moeten universiteiten meer doen om de veiligheid van Joden te verbeteren.

De vele acties van anti-Israël-activisten vormden de aanleiding voor het onderzoek, dat op maandag gepresenteerd werd. Zo sprak het team met ruim 120 betrokkenen, onder wie ‘actievoerders, experts, ervaringsdeskundigen en bestuurders’. Ook zijn gebeurtenissen op stations en campussen vanaf oktober 2023 geanalyseerd en de ondernomen maatregelen in kaart gebracht. Slechts in enkele gevallen is opgekomen voor de Joden, is een van de conclusies.

Hoger onderwijs

De onderzoekers stellen vast dat Joden in het hoger onderwijs zich na 7 oktober 2023, de dag waarop meer dan 1.200 Israëli’s en buitenlanders werden vermoord door Hamas, zich daar vaak niet langer veilig voelen. ‘Hoewel het merendeel van de protestactiviteiten vreedzaam verloopt, hebben Joodse studenten en medewerkers veelvuldig te maken met incidenten, pesterijen en intimidaties. Een deel van hen verstopt de Joodse identiteit of blijft weg van de campus’, aldus een persbericht.

Er worden vanuit de universiteiten en hogescholen wel inspanningen gedaan om Joden veiliger te laten zijn, maar dat is nog lang niet voldoende. Er moet meer voor Joden worden opgekomen. Tegelijkertijd zijn er de bestuurders in het hoger onderwijs, die dagelijks voor dilemma’s staan: ingrijpen of niet? Zo ja, wat zijn dan de gevolgen? Uit het onderzoek blijkt dat de wet hen veel meer mogelijkheden tot sturing en ingrijpen biedt dan tot nu toe werd gedacht en gedaan.

Kwetsende teksten kunnen bijvoorbeeld sneller worden verwijderd, aldus de taskforce. Daarnaast raadt het team aan om actiever te handhaven bij grensoverschrijdend gedrag: ‘treed op en spreek je uit’. Verder kunnen trainingen helpen om sociale veiligheid te versterken. En: ‘de samenwerking tussen hoger onderwijsbestuurders en de lokale driehoek (burgemeester, politie en OM) is cruciaal gebleken. Blijf in die samenwerking investeren, ook in rustigere tijden’.

Gewelddadig

Momenteel is het rustig, maar in de twee jaar na 7 oktober 2023 was het vaak het tegenovergestelde in het hoger onderwijs. Sit-ins en bezettingen ontaardden soms in gewelddadige protestacties waarbij gebouwen en bezittingen werden vernield. Bij de Universiteit van Amsterdam werd voor 4,2 miljoen euro aan schade aangericht, een bedrag dat de leiding niet wilde verhalen op de activisten.

Het onderzoeksteam sprak ook met Joodse studenten. Ze wilden vaak anoniem blijven. Een van hen studeert aan de UvA en vertelt:

“Sommige studenten zijn verbaal heel agressief, en vorig jaar ook fysiek agressief geweest. Daardoor heerste er een angstige sfeer. Docenten durven niet te zeggen: laten we een normaal gesprek voeren. Ik kreeg bijvoorbeeld de vraag of de Palestijnse staat juridisch stand zou houden. Ik gaf heel een feitelijk antwoord: dat een soeverein land een bestuur nodig heeft dat het internationale verkeer kan betreden, en dat Hamas een terroristische organisatie is. Een meisje in mijn klas zei toen: ‘wat lul je nou?’ Toen ik vroeg wat ze bedoelde, noemde ze me ‘kankerjood’, stond op en liep weg. Dat is één van de tientallen verhalen. Andere studenten hebben hetzelfde meegemaakt.”

Stations

Niet alleen op campussen, maar ook in treinstations was het na 7 oktober 2023 vaak bar en boos. Op meer dan veertig stations werden sit-ins gehouden, die vaak overlast en een grimmige sfeer veroorzaakten, zowel wel voor Joodse als niet-Joodse reizigers. Soms waren er meer dan duizend activisten actief, wat hinder en lawaai veroorzaakte.

‘Dit zorgt voor risico’s voor de handhavingscapaciteit, voor gezondheid (tijdelijke gehoorschade) en in het geval van een calamiteit’, aldus de taskforce in haar persbericht. ‘Los van de sit-ins waren er enkele grensoverschrijdende protesten in Den Haag en Amsterdam waarbij demonstranten het spoor betraden met verstoring van de openbare orde’. Dit veroorzaakte verkeersinfarcten in de avondspits.

‘De taskforce stelt voor dat er binnen het demonstratierecht goede afspraken gemaakt worden tussen de lokale driehoek als bevoegd gezag en de spoorsector (ProRail, NS en andere treinvervoerders) over het ordentelijk laten verlopen van protesten’. Nagedacht moet worden over hoe ver demonstranten mogen gaan in semi-publieke ruimtes zoals stations of campussen.

Het team roept op om een maatschappelijk debat te voeren over demonstreren in semi-publieke locaties en over de grenzen ervan. De Wet Openbare Manifestaties (WOM) staat dit toe, maar geeft wel aan dat burgemeesters – in overleg met de beheerders – maatregelen mogen nemen, zoals het verbieden van demonstraties. Soms is dat ook gebeurd: in Den Haag werd een sit-in op Den Haag Centraal verboden.

Voorstellen

De taskforce werd voorgezeten door Jaap Smit, oud-Commissaris van de Koning in Zuid-Holland. “Het recht om te demonstreren is een groot goed, ook tegen het beleid van Israël, zegt hij. “Dit mag echter niet ten koste gaan van onze algemene veiligheid en die van de Joodse gemeenschap in het bijzonder. Hier was te weinig oog voor. Wanneer de sociale en fysieke veiligheid in het gedrang komen en juridische en maatschappelijke grenzen overschreden worden dan dient adequaat opgetreden te worden binnen de grenzen van de wet.”

Een maatschappelijk debat over zulke demonstraties is dus wenselijk. ‘Wat kan waar en wat kan niet, als het gaat om demonstraties op semipublieke locaties, passend binnen de grenzen van het demonstratierecht? Deze aanbeveling moet ook gezien worden in het licht van de bredere verharding van het actieklimaat, zoals bij protesten over stikstof, migratie, corona en klimaat’, aldus de taskforce.

Verder moet er meer kennis komen over Joods leven, het Jodendom en antisemitisme, concludeert het team. Zo steeg het aantal meldingen en aangiften van antisemitisme bij de politie fors – van 549 in 2022 naar 880 in 2023 en ook in 2024 – maar werd er tijdens de acties op campussen en stations zelden strafbaar antisemitisme door het Openbaar Ministerie gesignaleerd.

Wel lijkt er geregeld sprake te zijn van verhuld antisemitisme, met name via anti-zionistische uitingen die als hondenfluitje kunnen dienen, zo stelt de taskforce vast. ‘Naast de aandacht voor de kwetsbare positie van Joden, vragen wij als Taskforce om steun voor bestuurders en veiligheidsfunctionarissen. Zij komen vaak als eerste in de spreekwoordelijke vuurlinie als zij zich uitspreken of optreden tegen antisemitisme’.

Jaap Smit: “Joden mogen niet individueel of collectief verantwoordelijk worden gehouden voor de acties van de staat Israël. Daarnaast moeten wij te allen tijde waakzaam zijn voor opkomend antisemitisme als kanarie in de kolenmijn voor verval in onze maatschappij. Als samenleving horen wij ons uit te blijven spreken tegen antisemitisme.”

Hoe nu verder?

In de taskforce, die door het demissionaire kabinet-Schoof werd ingesteld zitten naast Smit onder andere CJO-voorzitter Chanan Hertzberger, antisemitisme-coördinator Eddo Verdoner, VU-hoogleraar Mirjam van Praag en strategisch adviseur René Glaser. Anderen zijn onder meer Rianne Letschert (bestuursvoorzitter Universiteit Maastricht en thans informateur), Ton Heerts (burgemeester Apeldoorn en VNG-bestuurder) en NS-topman Wouter Koolmees.

Momenteel is het vrij rustig op de campussen en stations. Door het staakt-het-vuren in Gaza zijn velen overgegaan tot de orde van de dag. Echter, mocht het conflict tussen Israël en de Palestijnen weer oplaaien of de situatie in Gaza weer omslaan tot een oorlog, dan kan verwacht worden dan de demonstranten terugkeren. In die zin is het goed om nu na te denken wat te veranderen en verbeteren.

Een goede bestrijding van antisemitisme is cruciaal, zegt CJO-vicevoorzitter Hans Weijel in een reactie op het rapport van de Taskforce Antisemitismebestrijding. “Alles staat of valt met het daadwerkelijk aanpakken van antisemitisme. Niet alleen in woord maar ook in daad, want dat mist het CJO nog te vaak in ons land.”