Zorgelijk verlangen naar acceptabel antizionisme – gastcolumn

Hebraïste Channa Kistemaker bespeurt dat het in links-academische kringen de laatste tijd bon ton is om te spreken over antizionisme, maar dan wel in acceptabele vorm. Hoewel Israël bestaat en verreweg de meeste Joden vinden dat het moet blijven bestaan, komt er nu ook een NIOD-onderzoek naar (anti)zionisme in de Nederlandse geschiedenis, zodat er ‘ruimte voor kan ontstaat in het debat’. Waarom is dit zo nodig?

In de tijd dat Instagram en Twitter nog niet bestonden, gebruikten de leerlingen aan het Nederlands Israëlietisch Seminarium schutbladen en marges van de eerbiedwaardige folianten van de Talmoed Bavli om hun behoefte tot zelfexpressie uit te leven. Vaak druipt de verveling ervan af, maar een enkele keer stuit men op een pareltje van geestigheid:

Het Zionisme is een veredeling der Joden.
Andere lezing: Het Zionisme is een verdeeling der Joden.

Dit is duidelijk geschreven vóór de invoering van de nieuwe spelling in 1934. En de leerling lijkt gefascineerd door het vermogen van de Hebreeuwse taal om middels het veranderen van de klinkertekens een compleet andere zin te doen ontstaan. Bovendien weet hij het verschijnsel op een buitengewoon adequate manier toe te passen om de meningsverschillen binnen het Nederlandse Jodendom van zijn tijd ten aanzien van het zionisme samen te vatten.

Grunberg

Ik moest hieraan denken toen ik op 20 mei in De Balie toekeek hoe Arnon Grunberg de Franse sociologe Eva Illouz na haar lezing met enkele vragen in zijn wat ballorige stijl uit de tent probeerde te lokken. Op een zeker moment ging het over antizionisme in de tijd voor de stichting van de staat Israël, zoals dat destijds bestond binnen orthodox-religieuze overtuigingen en in kringen van Der Bund (Allgemeine Jüdische Arbeiterbund).

Volgens de ene richting moesten Joden niet voor de fanfare van de Masjieach uit lopen en volgens de andere zou de universalistische linkse beweging ook de Joodse problematiek als sneeuw voor de zon doen verdwijnen. Grunberg leek – corrigeer mij indien nodig – te spelen met de vraag of er naar analogie van die bewegingen misschien vandaag de dag ook een legitieme vorm van antizionisme zou kunnen bestaan, waarop elke verdenking van antisemitisme afketst.

Verbijstering

Op dat moment wist Illouz haar kalmte goed te bewaren, maar haar reactie klonk als een oprechte verontwaardiging: iemand die dat zou proberen gaf volgens haar blijk van ‘bad faith’. Alle discussies over de legitimiteit van het zionisme verliezen hun zin nu de staat Israël eenmaal bestaat, want zij leiden onvermijdelijk en vaak welbewust tot het bestrijden van het bestaansrecht van Israël überhaupt.

“The antizionism of today is eliminationist,” zei Illouz en dat is voor haar – terecht, wat mij betreft – een no go zone. Haar verbijstering dat het met de linkse academische wereld zover gekomen is dat het mogelijk, of zelfs bon ton is om Israël haar bestaansrecht te ontkennen was immers de essentie van haar lezing.

Essay

Haar zorgen daarover lijken me niet onterecht. Om te beginnen meende ik in de manier waarop Grunberg zijn vragen had gekozen echo’s te horen van zijn eigen recente essay in NRC, waarin hij zichzelf de vraag stelt: “Hoe kon het zionisme zo ontaarden?” Waar wil Grunberg naar toe, vroeg ik mij toen af. En nu, tegenover een solide wetenschapper als Eva Illouz kwam zijn speelsheid me opeens als lichtzinnig voor, zijn luchtigheid als roekeloos. Er staat meer op het spel dan sommige mensen lijken te denken.

Hinke Piersma

Er was nog een andere gelegenheid waarbij die graffiti in dat oude Talmoed deel mij door het hoofd speelde. Dat was toen ik in NRC een interview las met Hinke Piersma, onderzoeker bij het NIOD, waarin zij nogal opgetogen vertelde over het geld dat beschikbaar was gesteld voor onderzoek naar antizionisme in Nederland voor WOII. Ik schrok nogal van de manier waarop een voorschot werd genomen op de verwachte (of moet ik zeggen gewenste?) uitkomst van zo’n onderzoek:

‘Vóór de oorlog was het zionisme hier maar een kleine stroming en onder Joden zeer omstreden. Het Nieuw Israëlitisch Weekblad, nu heel erg pro-Israël, zag de zionisten als “heethoofden”. Na de oorlog zie je een enorme cesuur. Nu ging alles om de veiligheid van de staat Israël. Die omslag is fascinerend, maar ook de vraag: waar is dat antizionistische geluid van voor de oorlog gebleven? Onder de overlevenden van de Holocaust bevonden zich ook antizionisten maar die deden er na de oorlog het zwijgen toe, is mijn aanname’.

Ruimte geven

Als het gaat om het doel van het onderzoek windt Piersma er ook geen doekjes om: ‘Historisch onderzoek naar zionisme moet ruimte geven in het huidige debat’.

Ik denk dat wij het debat en dergelijk onderzoek op zijn minst kritisch moeten blijven volgen. Helaas lijkt niet iedereen zich bewust van wat er op het spel staat en welke agenda er schuil kan gaan achter ‘kritiek op Israël’. Daarom was ik blij dat Eva Illouz was uitgenodigd voor de Evelien Gans-lezing van dit jaar. De raad die zij aan de laatste vraagsteller – een jongeman die zich afvroeg hoe je je als jonge Joodse student staande kunt houden in het huidige anti-Israëlische klimaat aan de universiteiten –  gaf is er eentje die we allemaal ter harte kunnen nemen: je hebt meestal weinig invloed op de reacties van de anderen.

Dus soms kun je je het beste stil houden, voorzover je dat kunt verdragen, en ondertussen ‘learn, learn, learn’. Dat kan niemand je meer afnemen en het zorgt ervoor dat je minder bang zult zijn.

Channa Kistemaker is classica en hebraïste. Zij is initiator van Stichting De Mokumse Geniza en doet historisch onderzoek naar de religieus-joodse boekcultuur van de afgelopen twee eeuwen. Ook werkt zij mee aan Het Stenen Archief en vertaalt zij Hebreeuwse poëzie.