Daders aanslagen passen in ‘Iraanse strategie’ – analyse

Over wie de daders van de aanslagen op Joodse doelen in Nederland en België zijn, is nog weinig bekend. Wel wordt gesproken van een nieuwe terreurgroep, maar volgens Brigitte Wielheesen is dat mogelijk slechts schijn. In een analyse geeft zij meer context en achtergrond bij de huidige situatie. ‘In moderne conflicten vervagen de grenzen tussen staten, milities en individuele uitvoerders. Inspiratie, organisatie en uitvoering kunnen over verschillende netwerken verspreid zijn’.

Na aanslagen op Joodse instellingen in Luik, Rotterdam en Amsterdam verscheen online een claim van de tot nu toe onbekende groep Harakat Ashab al-Yamin al-Islamiyyah of kortweg Ashab al-Yamin. Voor veiligheidsdiensten roept dat een bekende vraag op: gaat het om een nieuwe organisatie of om een naam die wordt gebruikt binnen een breder netwerk van milities, sympathisanten en propagandakanalen? Wanneer na een aanslag een onbekende naam opduikt die verantwoordelijkheid opeist, kijken onderzoekers daarom niet alleen naar de uitvoerders. Minstens zo belangrijk is het netwerk waarbinnen zo’n claim verschijnt.

Nieuwe namen

Bij terrorismeonderzoek is het vaststellen van verantwoordelijkheid vaak ingewikkelder dan het lijkt. Groepen kunnen een aanslag opeisen zonder dat zij die zelf hebben uitgevoerd. Soms gebeurt dat om propaganda te maken of om politieke signalen af te geven. In andere gevallen wordt een naam gebruikt om verwarring te creëren over de werkelijke daders.

Nieuwe namen of labels zijn daarbij niet ongebruikelijk. In het verleden zijn aanslagen vaker opgeëist door groepen die pas na het incident voor het eerst van zich lieten horen. Soms blijkt die naam achteraf vooral een propagandalabel te zijn geweest.

Proxy-strategie

Tegelijk kijken veiligheidsanalisten naar een bredere geopolitieke context. In moderne conflicten opereren staten steeds vaker via indirecte structuren: partners, milities, sympathisanten en informele netwerken. Dit wordt vaak aangeduid als een proxy-strategie – proxies zijn actoren die namens of in het belang van een staat handelen, zonder formeel onderdeel van die staat te zijn.

In het Midden-Oosten bestaat een dergelijke netwerkstructuur al decennia. Verschillende militante organisaties in Libanon, Irak en Syrië opereren in een losse coalitie die door analisten vaak de ‘As van het Verzet’ wordt genoemd. Binnen dat netwerk spelen de Libanese terroristische organisatie Hezbollah en Iraakse milities zoals Kata’ib Hezbollah en Harakat Hezbollah al-Nujaba een belangrijke rol.

Veel van deze groepen hebben ideologische of operationele banden met Iran, met name met de Islamitische Revolutionare Garde (IRGC), een terreurorganisatie van staatswegen, en de Quds Force, de militaire tak die buitenlandse operaties ondersteunt.

Vernieuwingen

Binnen zulke ecosystemen ontstaan regelmatig nieuwe namen of labels. Soms gaat het om kleine afsplitsingen, soms om tijdelijke campagnenamen of propaganda-labels waarmee aanslagen worden opgeëist. Daardoor is het niet altijd meteen duidelijk of er daadwerkelijk een nieuwe organisatie bestaat, of dat een bestaande militante organisatie via een nieuwe naam opereert.

De naam Ashab al-Yamin komt bovendien niet volledig uit het niets. In Irak circuleert de term al langer binnen het milieu van sjiitische milities. In sommige bronnen wordt de uitdrukking bijvoorbeeld gebruikt in verband met militante groepen uit het netwerk van pro-Iraanse milities, zoals kringen rond Harakat Ansar Allah al-Awfiya – een Iraakse sjiitische militie die deel uitmaakt van de Popular Mobilization Forces en ideologisch verbonden is met het pro-Iraanse netwerk van milities in Irak.

Maar dat betekent niet dat er een direct verband bestaat met de recente incidenten in Europa. Het laat wel zien dat zulke namen binnen dat proxy-ecosysteem al langer circuleren. Voor Europese veiligheidsdiensten is dat relevant, omdat dergelijke netwerken in het verleden ook buiten het Midden-Oosten actief waren, onder meer bij operaties tegen Israëlische belangen en Joodse instellingen in Europa.

Dadergroepen

Dat bij vergelijkbare incidenten verschillende daders betrokken zijn, hoeft in zulke netwerken niet uitzonderlijk te zijn. Minister David van Weel van Justitie en Veiligheid zei na de aanslagen dat nog wordt onderzocht of er een verband bestaat tussen de vier verdachten van de aanval op de synagoge in Rotterdam en de twee personen die op beveiligingsbeelden op een scooter bij de Joodse school in Amsterdam te zien waren.

Volgens de minister lijken de aanslagen sterk op elkaar, maar gaat het voorlopig om twee verschillende dadergroepen en worden mogelijke verbanden nog onderzocht. Juist dat patroon past bij de manier waarop proxy-ecosystemen vaak functioneren: operaties kunnen worden uitgevoerd door verschillende lokale cellen of individuen die elkaar niet kennen, maar wel opereren binnen een vergelijkbaar ideologisch of organisatorisch kader.

Ideologie en logistiek

In deze netwerken lopen de rollen vaak door elkaar. Een aanslag hoeft niet per se door één organisatie van begin tot eind te worden gepland en uitgevoerd. In plaats daarvan kan er sprake zijn van een keten van verschillende actoren die elk een eigen rol spelen.

Zo kan de ideologische inspiratie afkomstig zijn van bestaande bewegingen of milities in het Midden-Oosten. Propaganda, toespraken of online boodschappen kunnen sympathisanten elders aansporen om zelf in actie te komen. In sommige gevallen worden signalen ook via minder zichtbare kanalen verspreid. Zo meldden radio-monitoringsgroepen dat rond de escalatie van het conflict rond Iran mysterieuze Perzisch-talige korte golfuitzendingen werden opgevangen, bestaande uit reeksen gecodeerde nummers.

Wie erachter zat, is onduidelijk, maar dergelijke uitzendingen worden in de inlichtingenwereld traditioneel gebruikt om verborgen boodschappen door te geven aan contactpersonen, tussenpersonen of andere netwerken die operaties kunnen faciliteren. Opvallend is dat de uitzendingen in het Perzisch plaatsvonden.

Criminelen

Bij zogenoemde ‘numbers stations’, die al sinds de Koude Oorlog door verschillende inlichtingendiensten worden gebruikt, komen talen als Engels, Spaans of Russisch veel vaker voor. Perzischtalige cijferuitzendingen zijn zeldzaam en trekken daardoor snel de aandacht van radio-monitoringsgroepen.

De logistieke ondersteuning kan vervolgens via andere kanalen lopen, bijvoorbeeld via internationale netwerken die helpen bij financiering, communicatie of het regelen van materiaal. In onderzoeken naar Hezbollah-netwerken in Europa is bijvoorbeeld gebleken dat logistieke ondersteuning soms via criminelen of tussenpersonen wordt georganiseerd.

De uitvoering kan uiteindelijk plaatsvinden door lokale sympathisanten of ingehuurde daders. Dat zijn niet altijd ideologisch gedreven militanten. Soms gaat het om mensen die via informele netwerken of online platforms worden gerekruteerd. In verschillende Europese onderzoeken is bijvoorbeeld gebleken dat uitvoerders soms via versleutelde berichtenapps of sociale media worden benaderd om tegen betaling een taak uit te voeren, variërend van observatie tot sabotage of een aanval.

Vervaging

Juist die combinatie van ideologie, logistiek en lokale uitvoering maakt het voor veiligheidsdiensten vaak moeilijk om snel vast te stellen wie precies achter een incident zit. In moderne conflicten vervagen de grenzen tussen staten, milities en individuele uitvoerders. Inspiratie, organisatie en uitvoering kunnen over verschillende netwerken verspreid zijn. Daardoor wordt het steeds moeilijker om verantwoordelijkheid direct aan één actor toe te schrijven.

Het kan daarom tijd kosten voordat er duidelijkheid ontstaat. Of en wanneer het ministerie van Justitie en Veiligheid nieuwe informatie naar buiten brengt, zal afhangen van het lopende onderzoek. Veiligheidsdiensten proberen daarbij niet alleen de directe daders te identificeren, maar ook de netwerken waarbinnen zulke operaties kunnen worden opgezet.

Daarbij wordt ook gekeken naar mogelijke betrokkenheid van statelijke actoren of statelijk gelieerde netwerken die via proxies opereren. Of dat in dit geval een rol speelt, zal uit het onderzoek moeten blijken.