De Jood in de Nederlandse film – boekrecensie

Het boek The Jew in Dutch Cinema van filmregisseur, -producent- en -onderzoeker Eyal Boers is niet zomaar een historisch overzicht. Het boek is een dappere poging om een moeilijk onderwerp te tackelen en leidt hopelijk tot verdere discussie, aldus recensent David Barnouw.

Boeken over films kunnen zeer uiteenlopend zijn. Het gaat van populaire boekjes, die als merchandise uitkomen als een film voor het eerst draait tot zwaar theoretische werken, die je de lust tot filmplezier wegnemen. Wat het merendeel van filmboeken gemeen heeft, dat de auteurs soms niet beseffen dat een film entertainment is en op de markt gebracht om winst te maken.

In kleine landen is dat haast niet te doen en in ons land kan de filmindustrie niet zonder (staats)subsidie. Dat is een naoorlogs fenomeen, wat ook weer blijkt uit het boek The Jew in Dutch Cinema van regisseur en producent Eyal Boers. De ondertitel Images, Stereotypes and National Identity laat zien dat het niet zomaar een historisch overzicht is.

Geschiedenis?

Het werk is voor een internationaal publiek geschreven, wat betekent dat de auteur de Nederlandse geschiedenis in moet duiken. Dat lukt maar ten dele. Zo is er weer sprake van ‘rijke Sefardische Joden’ en ‘arme Oost-Europese Joden’. In 1859 leefde zestig procent van de eerste groep en vijftig procent van de tweede groep van de bedeling.

Vooral als Boers de nationale identiteit moet definiëren, laat hij heel veel tegenstellingen de revue passeren. Dat zwenkt dan van tolerant naar intolerant, waarbij onduidelijk is wat de auteur nu zelf vindt. Voor de oorlog was een groot deel van de Nederlandse filmindustrie in Joodse handen en de auteur vindt maar één film met een Joods thema, Weergevonden uit 1914.

Anti-Joodse tekenfilm

Boers verbaast zich daarover, maar geeft direct toe dat als er al vraag was naar Joodse thema’s, er voldoende buitenlandse producties waren. De Duitse bezetting verandert natuurlijk alles, qua productie en qua filmaanbod. De auteur besteedt aandacht aan de enige in Nederland geproduceerde antisemitische tekenfilm Van den vos Reynaerde van Egbert van Putten. Deze tekenfilm in kleur beleefde zijn première eind april 1943 en dat was ook de enige keer dat hij vertoond is.

Oorlogsfilms

In zijn laatste en belangrijkste hoofdstuk behandelt de auteur de naoorlogse Hollandse speelfilms die een Joodse thema hebben en waarin Joden voorkomen. Gezien het feit dat nogal wat speelfilms de Duitse bezetting als onderwerp hebben, is dat ook het omvangrijkste hoofdstuk. Bijna tien jaar geleden verscheen de studie Images of Occupation in Dutch Film. Memory, Myth and the Cultural Legacy of War van Wendy Burke. Het is merkwaardig dat van dit uitstekende boek geen gebruik is gemaakt.

Getto-mentaliteit

Boers verwondert zich erover dat de meeste Joden in deze oorlogsfilms een slachtofferrol hebben en voor hun bescherming hulp van niet-Joden hadden. Als Joden slechts Joden als buur of vriend hebben, is het nogal logisch dat alleen niet-Joden bescherming kunnen bieden. Helaas komt de ‘getto-mentaliteit’-these van Bruno Bettelheim hier weer naar voren; de passieve Jood die geen verzet pleegt.

Naar de USA

Otto Frank [de vader van Anne Frank, DB] werd daar ook van beschuldigd, terwijl hij natuurlijk wel verzet pleegde door onder te duiken. Bettelheim zat weliswaar gevangen in Dachau en Buchenwald, maar werd voor de Tweede Wereldoorlog vrijgekocht. Hij vertrok naar de USA zonder ook maar één Duitser te hebben gedood of verwond.

Weisz

De lievelingsfilm van de auteur is Charlotte van Frans Weisz, tevens zijn lievelingsregisseur, gebaseerd op haar 1.300 autobiografische gouaches, die ze in Zuid-Frankrijk vervaardigde. Haar vader en stiefmoeder verbleven vanaf 1939 in Nederland en de gouaches zijn daar sinds 1971, maar eigenlijk is Charlotte de meest on-Nederlandse film in zijn overzicht.

Het boek is een dappere poging om een moeilijk onderwerp te tackelen en leidt hopelijk tot verdere discussie. Helaas is de index bedroevend: zo verwijst bijvoorbeeld Reynard the Fox naar Van den vos Reynaerde zonder dat er een paginanummer bijstaat en veel trefwoorden ontbreken gewoonweg.

Titel: The Jew in Dutch Cinema. Images, Stereotypes and National Identity
Auteur: Eyal Boers
Uitgeverij: Routledge Taylor & Francis Group
ISBN: 9781041188322
Prijs hardcover: 185,50 euro
Prijs Ebook: 45,92 euro