Harald V, koning die er voor de Noorse Joden was

De Noorse koning Harald V is vrijdagochtend op 89-jarige leeftijd overleden. De vorst kwakkelde al enige jaren met zijn gezondheid, maar zette zich tot op het laatste moment in voor Noorwegen. Hij had een bijzondere band met de Joodse gemeenschap en was daar een graag geziene gast. Als ‘volkskoning’ wilde hij er voor alle Noren zijn, ook voor de Joodse burgers. Harald V is opgevolgd door zijn zoon, de nieuwe koning Haakon VIII. Hij heeft een lang en bewogen leven achter de rug.

Harald werd op 21 februari 1937 als erfprins geboren in Skaugum, het landgoed nabij Oslo waar het Noorse kroonprinselijk gezin van toen woonde. Indertijd was zijn grootvader Haakon VII het staatshoofd. Zijn vader was de latere koning Olaf V en zijn moeder was de Zweedse prinses Märtha. Harald was de jongste van drie kinderen, hij had twee oudere zussen: Ragnhild en Astrid. Wegens de Salische wet werd hij meteen de volgende troonopvolger.

Jodenvervolging

Op jonge leeftijd werd Harald geconfronteerd met de Tweede Wereldoorlog. Noorwegen werd door nazi-Duitsland bezet en de koninklijke familie week uit naar het buitenland. Via omzwervingen kwam kroonprinses Märtha met haar kinderen in de VS terecht. Harald was dus geen getuige van de Jodenvervolging, maar de oorlog en de bezetting waren wel belangrijk voor zijn generatie en in zijn latere koningschap. 

Noorse overheid

Tijdens de Duitse bezetting werden honderden Joden gearresteerd en gedeporteerd. Van de 772 Noorse Joden en Joodse vluchtelingen die werden weggevoerd, overleefden slechts 34 de oorlog. Daarbij waren ook Noorse overheidsfunctionarissen en de politie betrokken. Na de oorlog keerde de koninklijke familie naar het bevrijde Noorwegen terug. Koning Haakon VII stierf in 1957 en werd opgevolgd door Olaf V.

Sonja

Intussen was Harald een volwassene geworden. Hij liep dienst in het Noorse leger en ging studeren in Oxford. In de jaren zestig leerde hij het burgermeisje Sonja Haraldsen kennen. De twee werden verliefd en wilden trouwen, maar koning Olaf lag dwars omdat hij vond dat zijn zoon beter met een vrouw van adel uit het buitenland moest gaan. Na ruim acht jaar kwam het huwelijk er toch. Het paar kreeg twee kinderen: prinses Märtha-Louise en erfprins Haakon, de latere kroonprins.

Rampgebied

Koning Olaf V stierf op 17 januari 1991 en op dat moment werd Harald de nieuwe monarch. Binnen enkele jaren vestigde Harald V zich als volkskoning, onder meer door een rampgebied in noordwest Noorwegen te bezoeken (1992) en de Olympische Winterspelen van Lillehammer 1994 te openen. In 2001 trouwde zijn oudste zoon Haakon met het Noorse burgermeisje Mette-Marit.

‘Noorwegen, dat zijn wij’

In 2011 maakte Harald indruk tijdens de herdenking van de aanslag in Utøya, waarbij de rechtse extremist Anders Breivik 78 mensen vermoordde die op dat moment op een sociaaldemocratisch jeugdkamp aanwezig waren. De koning kon zijn tranen niet bedwingen en rouwde met de mensen mee. In 2016 hield hij een belangrijke toespraak, ‘Noorwegen, dat zijn wij’, waarin hij de Noren omschreef.

Joods Noorwegen

Koning Harald wilde er zijn voor alle mensen die in Noorwegen wonen, zo ook de Joodse burgers. Daarbij keek hij eerst naar wat er in de oorlog was gebeurd. Gaandeweg werd hij steeds meer een vertegenwoordiger van de gedachte dat Noorwegen niet alleen de heldendaden uit oorlogsverleden moest herinneren, maar ook de verantwoordelijkheid voor wat er met Joodse burgers was gebeurd.

Waarschuwing

Harald woonde herdenkingen bij op plekken waar Noorse Joden zijn weggevoerd. Hij sprak openlijk over de verantwoordelijkheid van Noorwegen en de fouten van het overheidsapparaat. Ook spraak hij dan over de strijd tegen hedendaags antisemitisme, racisme en discriminatie. Voor Harald was de herinnering aan de Holocaust niet alleen een terugblik op het verleden, maar dus ook een waarschuwing voor het heden.

Excuses

Harald was geen politicus en kon geen wetten maken, maar als staatshoofd gaf hij wel zichtbaar steun aan de Joden binnen de Noorse samenleving. Dat was belangrijk in een land dat pas relatief laat en geleidelijk aan zijn eigen verantwoordelijkheid voor de Jodenvervolging onder ogen zag. De Noorse regering bood hiervoor pas in 2012 formeel excuses aan.

Peres

In 2014 kwam de toenmalige Israëlische president Shimon Peres naar Noorwegen voor een staatsbezoek. Harald ontving hem op het paleis en sprak tijdens het bezoek uitgebreid over de geschiedenis van de Joden in in zijn land. Hij herinnerde aan de Jodenvervolging en de rol van het overheidsapparaat daarin. Ook benadrukte hij dat de huidige gemeenschap een levendig en volwaardig onderdeel van het land was.

Niet vergeten

Koning Harald zag Israël niet los van de Europese en Noorse Joodse geschiedenis, maar deed niet aan Israëlische politiek. Zijn boodschap was vooral dat Joden in Noorwegen een veilig en volwaardig deel van de samenleving moeten kunnen zijn en dat de Holocaust nooit mag worden vergeten. Daarom werd hij ook geprezen door president Peres.

Sjoelbezoek

De koning had contact met Joodse leiders in zijn land en bezocht de gemeenschap gedurende zijn koningschap. Een hoogtepunt kwam in 2021, toen Harald samen met prins Haakon de honderdste verjaardag van de synagoge van de Joodse gemeenschap in Oslo bijwoonde. Het bezoek onderstreepte dat Noors Joods leven niet alleen tot de geschiedenis, maar ook tot het hedendaagse Noorwegen behoort.

Medeleven

En toen kwam 7 oktober 2023, de dag waarop Hamas-terroristen Israël aanvielen en meer dan 1.200 mensen afslachtten. Twee dagen later vroeg Harald aan het ministerie van Buitenlandse Zaken of hij namens Noorwegen zijn medeleven aan Israël kon betuigen, zoals gebruikelijk naar bevriende naties in nood. Het ministerie zei hem dat niet te doen.

Herdenking

Twee dagen later woonde Harald wel een herdenking in Oslo bij van de slachtoffers van 7 oktober, hetgeen zeer werd gewaardeerd door zowel de Joodse gemeenschap als de Israëlische regering. “Het lijden als gevolg van terreur en oorlog in het Midden-Oosten raakt ons en baart ons zorgen. Hier thuis wordt iedereen die familie en vrienden heeft in Israël, Palestina en Libanon hard getroffen,” aldus de Noorse koning.

Niet op een lijn

De reden van het ministerie en daarmee het kabinet van de sociaaldemocratische premier Jonas Gahr Støre was dat een dergelijke condoleance beter door het kabinet of de minister van Buitenlandse Zaken kon worden afgehandeld. De koning, die geen politieke macht heeft, voegde zich, maar vond er het zijne van. Later maakte hij bekend wat er was gebeurd en dat hij het vreemd vond. Het ministerie gaf toe het verkeerd zat.

Trondheim

In 2025 gingen de toen hoogbejaarde Harald (88) en premier Støre op bezoek bij de Joden in Trondheim, die vierden dat hun synagoge honderd jaar bestond. De koning genoot zichtbaar van het samen zijn met de Joodse gemeenschap. Hij hield geen rede. Die was voorbestemd aan Støre. “Namens de regering en ons land wil ik u feliciteren met een eeuw van een inclusieve Joodse gemeenschap in dit gebouw,” zei de regeringsleider.

Gezondheid

Koning Harald bleef tot op een paar weken aan zijn dood actief. Wel kwakkelde hij jarenlang met zijn gezondheid. Huidkanker (een plekje), blaaskanker, hartproblemen; hij wist het allemaal te overleven. Na een knieoperatie ging hij op krukken door het leven. De koning bleef zijn humor en zelfspot altijd behouden, was open in zijn communicatie en werd door vele Noren op handen gedragen.

Sjamaan

Dat kon niet gezegd worden over zijn dochter Märtha-Louise, die op latere leeftijd besloot te trouwen met de Amerikaanse sjamaan Durek Verrett. Hij zei een medallion te hebben dat ziekten kon genezen en samen verdienden ze geld in het alternatieve circuit. De prinses zette haar titel in om commercieel geld mee te verdienen, wat niet werd gewaardeerd. Tegelijkertijd kreeg zij geen dotatie van de staat.

Bonusprins

Een ander dieptepunt was de zaak tegen Marius Borg Høiby, de zoon uit de eerste relatie van kroonprinses Mette-Marit, die in 2024 in opspraak kwam. Hij werd verdacht van verkrachting bij vier vrouwen, aanranding, geweld en andere illegale zaken. De ‘bonusprins’ kreeg een veroordeling van vier jaar aan zijn briek. En zijn moeder bleek bevriend te zijn geweest met de veroordeelde pedofiel Jeffrey Epstein.

Steun groot

De affaires rond Harald’s familieleden deden de Noorse monarchie geen goed: die zakte van 81 procent aan steun in 2017 naar 54 procent aan steun in 2026. Niettemin bleef de koning zelf mateloos populair: hij kreeg in 2026 een gemiddeld rapportcijfer van de mensen van 9,2 op de schaal van nul tot tien. Ook zijn vrouw Sonja en zoon Haakon bleven gewaardeerd worden.

Overlijden

Aan het einde van zomervakantie van 2026 werd koning Harald V opnieuw opgenomen in het ziekenhuis. Dit keer was er sprake van bloedarmoede. Toen daar nog eens een bacteriële infectie overheen kwam, werd het de 89-jarige vorst fataal. Hij stierf op vrijdag om half zeven ‘s ochtends in Oslo. Direct werd zijn zoon de nieuwe monarch: koning Haakon VIII.

Condoleance

Vertegenwoordigers van de Joods Noorwegen prijzen de oude koning voor zijn inzet en steun richting Joodse burgers en gemeenschappen. Gedurende 35 jaar koningschap was Harald een rots in de branding voor hen. Ook worden condoleances overgebracht. De Joodse gemeenschap wenst de nieuwe koning en kroonprinses, Ingrid-Alexandra, het allerbeste.