Elly Vleeschhouwer-Blocq (101) – in memoriam

Een bekende Holocaustoverlevende is niet meer. Elly Vleeschhouwer-Blocq overleed op 19 mei op 101-jarige leeftijd. In de Tweede Wereldoorlog overleefde ze verschillende concentratiekampen. Nooit en te nimmer verloor zij haar waardigheid. Haar herinneringen uit de Sjoa en haar leven vertrouwde ze toe aan Femmetje de Wind, die er een boek over schreef. De twee hadden tot aan haar dood contact.

Elly – Esther – Blocq werd op 5 december 1924 geboren te Amsterdam in een gezin met Joodse ouders. Ze was de jongste van zeven kinderen en groeide op in een stad met zo’n 70.000 Joodse inwoners. Haar moeder noemde haar haar ‘cadeautje’ vanwege de geboorte op de dag van Sinterklaasavond. Hoewel het gezin Joods was, werd het geloof niet strikt nageleefd. Haar vader had een goedlopende handel in kousen en sokken.

“Voor de oorlog waren er zoveel Joodse families in Amsterdam. Bij ons thuis werd er niet veel aan het Jodendom gedaan. Het enige wat ik me herinner was dat moeder met Pesach matzes kocht,” zei Vleeschhouwer-Blocq later in een optreden. Blocq was vijftien jaar toen ze in de meidagen van 1940 te maken kreeg met de Duitse bezetting.

Smoorverliefd

In hetzelfde jaar ontmoette ze Wim Vleeschhouwer, op wie ze smoorverliefd werd, en maakte ze de eerste anti-Joodse maatregelen mee. “De dag dat mijn vader onze sterren moest ophalen, ben ik in verzet gekomen. Ik zei hem dat ik die gele lap niet ging dragen. Mijn vader antwoordde: ‘Schaam je je soms om Joods te zijn?’ Maar daar ging het me niet om. Ik wilde gewoon niet apart gezet worden. We waren toch gewoon Nederlanders, gewoon mensen?”

Om aan deportatie te kunnen ontkomen traden zij en Wim in 1942 in het huwelijk. En indien ze toch zouden worden afgevoerd, dan zouden ze samen blijven. Vleeschhouwer werkte bij de Joodsche Raad en had een Sperre, wat een vrijstelling was om te worden gedeporteerd. Deze was nu ook van toepassing op zijn echtgenote. Zij trok bij zijn ouders in, hoewel er een verhuisverbod voor Joden gold.

Naar Vught

Desalniettemin werd het koppel op 14 januari 1943 alsnog opgepakt. “Toen ze me kwamen halen, liet ik mijn Sperre zien, maar die bleek niets meer waard. Ik weet nog goed dat ik wanhopig naar Wim keek en dacht: nu moeten we elkaar toch loslaten,” zei Vleeschhouwer-Bloq later. Maar wanneer zij afscheid wilde nemen van haar man, zei hij resoluut: “Ik ga met je mee.”

De twee werden naar Kamp Vught gebracht, waar ze van elkaar gescheiden werden. Omdat Vleeschhouwer daar op het kantoor van de SS werkte, kon hij ervoor zorgen dat zij niet werd weggevoerd. Ze gingen vervolgens werken in het Philips-Kommando, de groep Joodse arbeiders die in Kamp Vught voor de Duitse oorlogsindustrie werd ingezet.

Niet ‘geselecteerd’

Onder bescherming van Philips zijn de werkers vaak de dans ontsprongen om naar een vernietigingskamp te worden gedeporteerd. Maar die bescherming bleek niet oneindig houdbaar. In de nacht van 2 op 3 juni 1944 zette kampcommandant Hans Hüttig alle 496 Joodse Philips-gevangenen op een trein naar Auschwitz. Pas de volgende ochtend ontdekte de Philips-leiding dat ‘hun Joden’ waren gedeporteerd.

Ook Vleeschhouwer-Blocq zat in die trein, samen met haar kampvriendin Janny. Of haar man Wim ook in de trein zat, wist zij op dat moment niet. Vier dagen lang deden ze erover om in Auschwitz aan te komen. In de veewagon was het snikheet, ze kregen amper te eten of te drinken en de angst groeide. Eenmaal aangekomen bleek dat het Philips-Kommando niet werd ‘geselecteerd’ voor onmiddellijke vergassing. Ze bleven leven.

Frits Philips

De kans is groot dat iemand van Philips de SS in Berlijn ervan overtuigd had om deze Joden te sparen omdat ze onmisbare medewerkers van het elektronicaconcern waren. Mede door inzet van toenmalig directeur Frits Philips hebben uiteindelijk vierhonderd Joodse en niet-Joodse werkers de oorlog overleefd. De Vleeschhouwers behoorden daartoe. Zij ontmoetten elkaar weer in Auschwitz.

Vleeschhouwer-Blocq verbleef acht weken in het vernietigingskamp, waarna ze met andere Philip-arbeiders naar het concentratiekamp Gross-Rosen in Silezië werden gebracht. In een fabriek van Telefunken moesten ze condensatoren voor vliegtuigen maken. Voor de bevrijding van het kamp zetten de nazi’s alle gevangenen op een dodenmars, die voor het Reuzengebergte naar Tsjecho-Slowakije leidde.

Scandinavische weg

Het lukte Vleeschhouwer-Bloq om de dodenmars te overleven, waarna haar tocht verder ging via onder meer Dresden en Porta Westfalica. Ook zat ze onder meer vast in de concentratiekampen Bergen-Belsen en Neuengamme. Op een gegeven moment werden zij en drieduizend andere vrouwen per trein naar het Deense Padborg gebracht, waar niet de mensen van het Rode Kruis maar gewone Denen hen voedsel en hulp gaven.

Via een overtocht naar Zweden kwam Vleeschhouwer-Bloq samen met andere Nederlandse vrouwen uit bij Nederlands ambassadepersoneel. In een sanatorium in Halmsted ontving ze een telegram van haar man Wim, die in Nederland nog in leven bleek te zijn. Later ging Vleeschhouwer-Bloq per vliegtuig terug naar huis. De twee zagen elkaar weer terug in de herfst van 1945.

Na de oorlog

Na hun weerzien pakten de Vleeschhouwers het leven weer op. Ze gingen in Amsterdam wonen en Wim begon een bedrijf, dat failliet ging omdat hij weigerde Duitse typemachines te importeren. Geen van zijn familieleden had de oorlog overleefd: allen waren vermoord. Elly’s broers waren nog wel in leven. Zij hadden Auschwitz wonder boven wonder overleefd.

In 1947 kregen de Vleeschhouwers hun eerste kindje, Ed, die het syndroom van Down bleek te hebben. Hoewel ze zielsveel van hem hielden, werd hij niet ouder dan dertien jaar vanwege een hartafwijking. In 1952 werd dochter Simone geboren en in de jaren vijftig bouwde Wim een bedrijf voor de import en export van kantoorartikelen op.

Bekendheid

De twee gingen later in de Amsterdamse wijk Buitenveldert wonen en gingen daar niet meer weg. Wim Vleeschhouwer stierf in 2007 en Elly groette zijn foto nog dagelijks en bleef hem altijd trouw. Pas op latere leeftijd ging Elly over haar oorlogsverhaal vertellen. Ze vertrouwde het uiteindelijk toe aan journaliste en advocate Femmetje de Wind, die er een boek over schreef.

Op hoogbejaarde leeftijd kreeg Elly Vleeschhouwer-Bloq grote bekendheid, onder meer door mediaoptredens en een 24 uur durend interview waarin ze haar verhaal vertelde. In de laatste weken van haar leven werd er nog een podcast met haar opgenomen, een voor haar nieuw fenomeen. Op 19 mei 2026 overleed Vleeschhouwer-Bloq op 101-jarige leeftijd.

Na de dood?

De Wind sprak op de begrafenis [lewaie, red.] van de overledene. “Elly sprak lange tijd niet over de oorlog. Ze zei tegen mij: ‘Jammer eigenlijk dat ik er zo weinig met m’n broers over gesproken heb. Ook met Wim sprak ik er niet over, dat is toch raar?’ Ze zei het alsof ze nu ineens begreep dat het volledig wegstoppen van die gebeurtenissen ook niet goed was. Mensen moesten ervan leren.”

Vleeschhouwer-Bloq geloofde dat er na de dood niets meer zou komen. De Wind: “Misschien krijgt ze gelijk en is er na de dood niets meer. Toch hoop ik vurig dat ze nu bij Wim is. Dat ze met hem en Edje op een plek zijn waar geen pijn, geen verdriet en geen herinnering meer bestaat aan die vreselijke oorlogsjaren. In de tussentijd liefste Elly, zal ik jullie verhaal hier op aarde zorgvuldig bewaren.”