Claudia Sheinbaum, een paradoxale president – achtergrond

Mexico en de Europese Unie (EU) hebben vrijdag een vrijhandelsakkoord gesloten. Daardoor vallen tarieven weg, komen er meer investeringen en gaan beiden werken aan betere mensenrechten in Mexico. De deal is een sluitstuk van ruim tien jaar praten tussen de Europese Commissie en Mexicaanse regeringen, onder meer van Claudia Sheinbaum. Zij is sinds 2024 de eerste Joodse en vrouwelijke president van het land. Wat doet haar achtergrond met haar beleid voor Joden, op het gebied van Israël en antisemitisme?

In Mexico kwam ruim twee jaar geleden de campagne voor de presidentsverkiezingen op gang. Na een periode van zes jaar was de zittende socialistische president Andrés Manuel López Obrador van de linkse partij Morena niet langer verkiesbaar. Partijgenote Claudia Sheinbaum, op dat moment burgemeester van Mexico-Stad, werd naar voren geschoven en dat werkte. De Mexicaanse kiezers wilden continuïteit maar ook verandering. Ze won de verkiezingen in twee rondes en trad op 1 oktober 2024 aan als president.

Aandacht

Toen Sheinbaum werd ingezworen schreef zij geschiedenis op meerdere fronten. Niet alleen werd ze de eerste vrouwelijke president, maar ook de eerste president met een Joodse achtergrond. Haar verkiezing kreeg wereldwijd aandacht, juist omdat Mexico een katholiek land is met een relatief kleine Joodse gemeenschap. Toch is haar relatie met die gemeenschap complex.

Uitgesproken links

Sinds haar aantreden is Sheinbaum een symbool van zichtbaarheid voor Mexicaanse Joden, maar ook een doelwit van antisemieten geworden. Verder neemt ze een kritische, maar diplomatiek voorzichtige houding tegenover Israël in. Een deel van de Joodse gemeenschap is opvallend terughoudend naar haar: veel Mexicaanse Joden behoren economisch en politiek tot het centrum of centrumrechts, terwijl Sheinbaum afkomstig uitgesproken links is.

Geen vertegenwoordiger

Tijdens de presidentsverkiezingen van 2024 stemde een aanzienlijk deel van de Joodse gemeenschap op haar conservatieve tegenstander. Dat heeft ook te maken met het feit dat Sheinbaum zich nooit nadrukkelijk als ‘vertegenwoordiger van Joods Mexico’ heeft gepresenteerd. Zij koos ervoor om haar afkomst niet centraal te stellen in haar politieke identiteit. Sommige Joodse leiders in Mexico stelden vast dat haar overwinning niet automatisch betekende dat de gemeenschap meer politieke invloed kreeg.

Cultureel Joods

Claudia Sheinbaum Pardo werd op 24 juni 1962 geboren in Mexico-Stad in een seculier links intellectueel gezin van Joodse komaf. Haar grootouders kwamen uit Litouwen en Bulgarije, en vluchtten in eerder in de twintigste eeuw naar Mexico voor de nazi’s. Hoewel ze zelf niet religieus praktiserend is, heeft ze haar Joodse afkomst nooit ontkend. Sheinbaum beschreef zichzelf eerder als cultureel Joods en benadrukte vaak dat ze zonder de Joodse religie is opgevoed.

Primeur

Ondanks de afstand van Sheinbaum tot het Jodendom heeft haar presidentschap wel degelijk symbolische betekenis voor Joods Mexico. Voor het eerst ziet de Mexicaanse samenleving een president met Joodse wortels als een normaal onderdeel van de nationale identiteit. In een land waar antisemitische stereotypen nog bestaan, heeft dat een belangrijke culturele impact.

Progressieve Joden

Tegelijkertijd kijkt de Joodse wereld met interesse toe. Voor met name progressieve Joden in Mexico en daarbuiten vertegenwoordigt Sheinbaum een modern beeld van Joodse identiteit: seculier, links, wetenschappelijk georiënteerd en maatschappelijk betrokken. De is een afgestudeerd natuurkundige en daardoor kunnen universitair geschoolden in Mexico zich met haar identificeren. Bovendien betekent haar opkomst volgens experts aan dat Mexico pluralistischer geworden is.

Antisemitisme

Sinds haar aantreden zijn er echter ook spanningen rond haar identiteit ontstaan. Juist omdat Sheinbaum Joods is, wordt politieke kritiek in Mexico op haar soms vermengd met antisemitische taal of symboliek. Gaandeweg is haar presidentschap een soort test geworden voor hoe diep het antisemitisme nog aanwezig is in de Mexicaanse samenleving. Alleen al in de campagne kreeg Sheinbaum geregeld te maken met antisemitische tropes.

‘Niet echt Mexicaans’

Tegenstanders wezen tijdens de campagne voor de presidentsverkiezingen op haar afkomst. Ook zeiden ze dat ze vanwege haar Joods zijn ‘niet echt echt Mexicaans’ zou zijn. Ex-president Vincente Fox noemde haar zelfs ‘Joods en buitenlands tegelijk’, omdat ze een christelijk symbool had gedragen. Echter, de anti-Joodse aanvallen vonden niet vaak of grootschalig plaats. Toch bleef er een bijsmaak hangen: delen van Mexico leken niet klaar te zijn voor een vrouwelijke en ook niet voor de Joodse president.

Swastika’s

Na haar aantreden bleef het antisemitische incidenten regenen. Tijdens demonstraties tegen haar beleid waren er leuzen waarin haar Joodse afkomst expliciet werd benadrukt. Hetzelfde gebeurde in graffiti-teksten op muren in steden en dorpen. Sommige tegenstanders gebruikten davidsterren of zelfs swastika’s om hun anti-Joodse retoriek tegen Sheinbaum duidelijk te maken. Internationale Joodse organisaties en Israël veroordeelden dit antisemitisme scherp.

Oppositie normeert

Om de gemoederen te bedaren namen politieke tegenstanders het voor Sheinbaum op, door tegen het publiek te zeggen dat antisemitisme niet kan. Wie kritiek wil leveren op de president moet dat op een inhoudelijke manier doen en met aanvallen op haar Joodse identiteit overschrijdt je een grens, aldus rechtse en centristische politieke tegenstanders. Online werd ook regelmatig gezegd dat Mexicanen haar beleid kunnen afwijzen zonder antisemitische retoriek te gebruiken.

Geen beleid, wel zichtbaar

Maar wat heeft Sheinbaum zelf gedaan tegen antisemitisme in het algemeen? Weinig tot niets. Tot nu toe heeft ze bijvoorbeeld geen grote nationale campagne tegen Jodenhaat afgekondigd. Wel heeft haar regering zich in algemene termen uitgesproken tegen discriminatie en haatzaaien, maar antisemitisme werd daarin niet direct genoemd. Alleen al haar eigen rol als Joodse president die het doelwit is van antisemitisme heeft het onderwerp zichtbaarder gemaakt in de Mexicaanse media.

Meer aandacht

Antisemitisme wordt in Mexico vaker publiek besproken dan voorheen. Waar antisemitische uitingen vroeger soms werden genegeerd of gebagatelliseerd, kregen de aanvallen op Sheinbaum internationale aandacht en dus ook media-aandacht in eigen land. Dat leidde tot bredere gesprekken over discriminatie in Mexico, wat weer goed is voor de bescherming van de positie van minderheden zoals de Joden. Toch vinden Joodse organisaties dat de regering veel krachtiger kan optreden.

Israël ingewikkeld

Het conflict tussen Israël en de Palestijnen speelt Sheinbaum het meest parten. Inzake de oorlog in Gaza stelde zij voor veel Joden en pro-Israëlische groepen teleur. Omdat zij Joods is, verwachtten die ze een uitgesproken pro-Israëlische koers zou varen. Maar dat gebeurde niet. In plaats daarvan heeft Sheinbaum het Mexicaanse standpunt ten opzichte van het conflict doorgezet: nadruk op neutraliteit, internationaal recht, het vredesproces en steun voor een tweestatenoplossing.

Palestijnse staat?

Ook verklaarde Sheinbaum dat de Palestijnen een onafhankelijke staat verdienen en erkend moeten worden als staat. Dat druist rechtstreeks in tegen het standpunt van grote noorderbuur Amerika en de regering-Trump, maar ook tegen dat van Israël. Internationaal is afgesproken dat er eerst vrede moet zijn tussen Israël en de Palestijnen alvorens er een onafhankelijke Palestijnse staat kan zijn. Veel westerse landen hebben die afspraak recentelijk aan hun laars gelapt door een staat te erkennen.

Teleurstelling

Sheinbaums standpunt heeft zowel kritiek van pro-Israëlische als pro-Palestijnse kant opgeleverd. De ene is niet blij omdat die had gehoopt op een pro-Israëlische president en de andere is ook niet blij omdat Mexico geen sancties of actie tegen Israël onderneemt. Sommige Joodse en Israëlische commentatoren vinden dat zij Israël onvoldoende verdedigt. Vooral haar steun voor Palestijnse erkenning en haar kritiek op de oorlog in Gaza leidde tot teleurstelling bij rechtse pro-Israël-groepen.

Paradox

De Joodse Sheinbaum zit dus in een lastig middenveld. Enerzijds wil ze voorkomen dat haar Joodse afkomst haar buitenlandse beleid definieert. Anderzijds zorgt juist die afkomst ervoor dat elk standpunt over Israël extra onder een vergrootglas ligt. En misschien is dat wel de kern van Sheinbaums betekenis voor de Mexicaanse Joden: haar presidentschap laat zien dat door haar Joodse identiteit in Mexico zichtbaarder én kwetsbaarder tegelijk is geworden.

Kwetsbaar

Voor Mexicaanse Joden betekent het fenomeen Sheinbaum zowel trots als ongemak. Trots, omdat een Joodse vrouw het hoogste ambt van het land bekleed. Maar ook ongemak, omdat haar presidentschap laat zien hoe snel oude vooroordelen weer kunnen opduiken en hoe kwetsbaar Joden in Mexico nog steeds kunnen zijn. Al met al is Sheinbaum niet alleen een politieke leider, maar ook het symbool geworden van de moeilijke verstandhouding tussen identiteit, politiek en internationale verwachtingen anno 2026.