Jacques Wallage, Joodse oud-PvdA’er – in memoriam

Oud-burgemeester van Groningen en ex-PvdA-prominent Jacques Wallage is op 79-jarige leeftijd overleden. Hij was in de laatste decennia van de twintigste eeuw op hoog niveau actief in de Partij van de Arbeid (PvdA), de voorloper van fusiepartij Pro. Wallages Joodse achtergrond was niet slechts een familiedetail, maar vormde een belangrijke onderstroom in zijn leven en politieke denken.

Jacques ‘Sjaakie’ Wallage werd op 27 september 1946 geboren in Apeldoorn, maar groeide vanaf zijn tweede jaar op in in Groningen-stad. Zijn ouders behoorden tot de Joodse gemeenschap aldaar en moesten in de Tweede Wereldoorlog met Jacques’ oudere broer onderduiken bij Friese boeren. Een groot deel van zijn familie werd vermoord, zo werden de ouders van zijn moeder vermoord in Sobibor.

Rechteloosheid

Wallage vertelde later in een interview dat de ervaring van de rechteloosheid die zijn Joodse ouders en grootouders hadden meegemaakt diep in hem zat. Hij verbond daaraan zijn sterke nadruk op de democratische rechtsstaat, zorgvuldige procedures en behoorlijk overheidsoptreden. Ook zijn Joodse opvoeding en liefde voor Israël waren bepalend voor zijn verdere leven.

Haboniem

Wallage groeide op in een zionistisch milieu en was als jongen lid van de links-Joodse jeugdorganisatie Haboniem. Aanvankelijk was het zelfs de bedoeling dat hij naar Israël zou gaan. Via die jeugdbeweging kwam hij in aanraking met het socialistische gedachtegoed. Hij zei later dat zijn gevoel voor sociaaldemocratie vooral voortkwam uit een sterk ontwikkeld gevoel voor rechtvaardigheid.

Sociaaldemocraat

Op achttienjarige leeftijd besloot Wallage om zich in te schrijven als lid van de PvdA, de partij die na de Tweede Wereldoorlog de sociaaldemocratie in Nederland vertegenwoordigde. In zijn politieke overtuiging was zijn Joodse identiteit niet los te zien: de herinnering aan vervolging en uitsluiting versterkte zijn geloof in een samenleving waarin de overheid mensen juist beschermt en waarin verschillende groepen ruimte hebben.

Wethouder

In zijn woonplaats Groningen ging Wallage naar de ULO en studeerde aan de hbs sociologie en planologie. A; jong werd hij actief in de gemeentepolitiek, waar hij op 26-jarige leeftijd wethouder werd, waarin hij zich inzette voor het Verkeerscirculatieplan. In het eerste progressieve college van de stad van PvdA, CPN en D66 zaten onder meer de latere KNVB-voorzitter Jos Staatsen en latere Commissaris van de Koningin Max van den Berg.

Staatssecretaris

Aan zijn Groningse tijd kwam een eind: de Tweede Kamer lonkte. Van 1981 tot 1989 was Wallage Tweede Kamerlid voor de PvdA. In 1989 werd hij staatssecretaris van Onderwijs en Wetenschappen in het derde kabinet-Lubbers. In 1993 schoof hij door naar het staatssecretariaat van Sociale Zaken nadat partijgenote Elske ter Veld dramatisch was afgetreden. Wallage was lang de tweede man van de PvdA.

Vertrouweling

Wallage groeide uit tot een van de vertrouwelingen van Wim Kok, die van 1987 tot en met 2001 partijleider was. Kok vervulde in kabinet Lubbers III het vicepremierschap en was premier van 1994 tot 2002, een periode waarin Wallage vier jaar fractievoorzitter was. Samen met Frits Bolkestein (VVD) en Gerrit-Jan Wolffensperger (D66) vormde hij het driemanschap aan fractievoorzitters van het eerste paarse kabinet.

Groningen

Ondanks zijn herverkiezing in 1998 in de Kamer aanvaardde Wallage per 1 oktober van dat jaar de burgemeesterspost in de gemeente Groningen. Hij werd als fractievoorzitter opgevolgd door Ad Melkert. Op 25 juni 2009 nam hij na bijna elf jaar afscheid als burgemeester. Als reden voor zijn vertrek haalde hij aan: “Je moet voorkomen dat Stadjers hun burgemeester bedoelen als ze het over d’Olle Grieze hebben.” 

Folkingestraat

Een interessant en enigszins wrang detail is dat Wallages verhouding tot het Joodse verleden van Groningen mettertijd veranderde. Als jonge wethouder stond hij aanvankelijk niet afwijzend tegenover de sloop van de voormalige synagoge aan de Folkingestraat, mede omdat hij vond dat zo’n gebouw de oorlog vooral als een litteken ‘zichtbaar’ hield. Afbraak zou het pijnlijke en traumatische verleden van de Sjoa uitwissen.

Sjoa

Later, als burgemeester, kwam hij daarop terug en zag hij het behoud van de sjoel juist als belangrijk onderdeel van het historische geheugen van Groningen. Bij Wallage was de Sjoa niet alleen een verleden dat hem was overkomen, maar iets waar hij gedurende zijn leven telkens een nieuwe betekenis aan gaf. Als burgemeester heeft hij de Joodse geschiedenis nadrukkelijk als onderdeel van de identiteit van Groningen omarmd.

Verbeeld Verleden

Een goed voorbeeld is het project Verbeeld Verleden bij de herinrichting van de Folkingestraat, vanaf 1994. Daarin werden kunstwerken geplaatst die herinneren aan de Joodse geschiedenis van de straat en de vernietiging van de Joodse gemeenschap. Het project kwam tot stand met betrokkenheid van de gemeente, de Joodse gemeenschap en kunstenaars, en Wallage toonde daarin oprechte betrokkenheid en belangstelling.

Eeuwfeest

Jacques Wallage was bovendien als burgervader nauw betrokken bij de synagoge. Hij sprak op Joodse herdenkingen en bijeenkomsten, en kon door zijn eigen verleden de vinger op de juiste plek leggen. In 2006, bij het eeuwfeest van de Folkinge-synagoge, sprak hij bijvoorbeeld tijdens de festiviteiten. Later bleef hij ook als oud-burgemeester actief bij bijeenkomsten rond Joods Groningen.

Bestuursfuncties

Los daarvan was Wallage na zijn burgemeesterstijd nog actief op maatschappelijk en bestuurlijk gebied. Per 1 juli 2009 werd hij benoemd tot voorzitter van de Raad voor het Openbaar Bestuur, als opvolger van Jos van Kemenade. En sinds 1 september van dat jaar was hij ook bijzonder hoogleraar, later honorair hoogleraar, Integratie en Openbaar Bestuur aan de Rijksuniversiteit Groningen. Tevens was hij voorzitter van het Overlegorgaan voor de Fysieke Leefomgeving.

Formateur

Het haar erop werd Wallage door koningin Beatrix geïnstalleerd als informateur met als opdracht om na de Tweede Kamerverkiezingen van 9 juni 2010 een kabinet van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks te onderzoeken. De formatie van ‘Paars-plus’ mislukte en Wallage kon terug naar Groningen. Later die zomer kwam het minderheidskabinet Rutte I tot stand van VVD en CDA, dat kon rekenen op parlementaire steun van de PVV.

PostNL-affaire

In het voorjaar van 2012 kwam Wallage samen met ex-premier Kok in het nieuws toen beiden als commissaris van PostNL instemden met hoge bonussen voor de directie, die de pakketdienst TNT had verkocht. Dezelfde directie had echter duizenden postbodes op straat gezet, en de postbezorging was van degelijk veranderd in onbetrouwbaar. Zeker voor twee PvdA’ers van de oude garde rijmde hun beslissing niet met hun politieke kleur.

Samsom

De negatieve publiciteit voor de commissarissen Wallage en Kok kwam in de toen lopende campage voor nieuwe Tweede Kamerverkiezingen slecht uit voor de PvdA slecht uit. Toenmalig lijsttrekker Diederik Samsom verklaarde dat hij de twee veteranen had opgebeld om zijn ongenoegen kenbaar te maken. Wallage zei desgevraagd tegen het AD ‘niet blij’ te zijn met de openbare discussie.

Drees-dynastie

Jacques Wallage was ingetrouwd in de familie van voormalig premier Willem Drees. Zijn eerste echtgenote was biologe Marijke Drees, een dochter van Willem Drees jr. en een kleindochter van Drees. Wallage scheidde van haar en hertrouwde met haar zus, de dieren-fysiotherapeut Fransien Drees. Hij had twee kinderen. Ook verzamelde hij werk van Els Amman en schreef hij een kleine studie over de Groningse schrijver Nico Rost.

Ridder

Ook had Wallage een aantal onderscheidingen op zijn naam staan. Zo was hij was ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw en hij werd ingeschreven in het Gouden Boek van de Stad Groningen, wat hem tot Ereburger maakte. Op woensdag 14 augustus overleed Jacques Wallage op 79-jarige leeftijd in zijn woonplaats Groningen. Hij laat twee kinderen na.