Vooruitblik op verkiezingen – column Leonard Ornstein

De echo van de Gaza-oorlog zal luid doorklinken als Nederland op 29 oktober naar de stembus gaat. Het Israël-Gaza-conflict heeft ook de Nederlandse politiek vergiftigd en verder gepolariseerd, constateert Leonard Ornstein. ‘Buitenlandse politiek is doorgedrongen tot het hart van binnenlandse verkiezingen: de toekomst van Gaza, het lot van de Palestijnen en het recht op zelfverdediging van Israël zullen verkiezingsthema’s zijn’.

Terwijl Nederland vakantie viert zijn schrijvers van diverse verkiezingsprogramma’s druk bezig en bereiden spindoctors en lijsttrekkers zich voor op een ‘hete verkiezingsherfst’. Want Gaza heeft een rol in het hart van de campagnes veroverd en de humanitaire ellende beroert velen. De steunpilaren van Israël in de Nederlandse politiek bevinden zich al jaren aan de rechterkant. Onvoorwaardelijk is alleen nog de steun van de PVV van Geert Wilders. Ook JA21, de SGP en VVD blijven vierkant achter Israël staan, hoewel bij de steun van de VVD de eerste scheurtjes zichtbaar zijn.

De Joodse stem?

Er bestaan geen specifieke opinieonderzoeken over the Jewish vote in Nederland. De VVD heeft altijd veel aanhang gehad. Bekend is dat ook de PVV steun in Joodse kring heeft. En in vroeger tijden stemde een aanzienlijk deel van Joodse Nederlanders links, vooral op de PvdA en D66. Ook de ChristenUnie kon op Joodse stemmen rekenen met hun gematigd pro-Israël-koers.

Flinterdun

De steun voor GroenLinks-PvdA onder Joodse Nederlanders staat onder zware druk. Het GroenLinks-PvdA-congres toonde aan hoe flinterdun de band met Israël nog is. Alhoewel Israël méér is dan Netanyahu en de helft van de Israëlische bevolking hem niet steunt, worden Israeliërs enkel als daders gezien. Er was massale steun binnen de fusiepartij voor de motie-Piri: van de GroenLinks-PvdA’ers mogen Israëlische burgers het zonder luchtafweer doen. Dat deed pijn bij Joodse Nederlanders van progressieve snit.

Band

Op het congres werd zeker door de PvdA-congresgangers vergeten dat de band met Joods Nederland ver teruggaat. Zoveel PvdA’ers (en SDAP’ers) waren sociaaldemocraten met Joodse wortels. Een greep daaruit: de Amsterdamse wethouder Monne De Miranda en burgemeesters Ivo Samkalden, Wim Polak en Job Cohen, minister Ed van Thijn, fractieleider Jacques Wallage, feminist en minister Hedy d’Ancona, partijvoorzitter Felix Rottenberg, partijleider Lodewijk Asscher.

Arbeiders

Er is het historische gegeven dat meer dan honderdduizend Nederlandse Joden, onder wie de grote meerderheid arbeiders, vermoord werden in de Tweede Wereldoorlog. Hoe kritisch een groot deel van de Joodse Nederlanders ook mag zijn over het desastreuze beleid van de regering-Netanyahu, het wel en wee van Israël gaat hen zeer aan het hart. 

Vredesproces

De motie van Kati Piri voor een volledig wapenembargo tegen een land in oorlog is verwerpelijk. Een schepje erger was de reactie op tegengeluiden: het uitjouwen van congresleden die tegen die motie ingingen. “Dat was natuurlijk bij de wilde beesten af,” zoals oud-partijleider Wouter Bos dat formuleerde (FD, 12  juli 2025). Wat de congresgangers gemakshalve ook vergaten, is dat de PvdA in de jaren tachtig en negentig een rol speelde in het vredesproces tussen Israëli’s en Palestijnen, waarbij prominenten als Max van der Stoel, Ad Melkert, Ed van Thijn, Harry van den Berg en Bert Koenders nauw betrokken waren. Een héél ander geluid dan de links-populistische toon van partijleider Frans Timmermans.

Moed

Op het GroenLinks-PvdA-congres bleek dat je niet alleen moed moet hebben om over vrede te spreken, maar dat het ook moed vergt om de bedreigde positie van Israël überhaupt onder woorden te brengen. Gejoel en boe-geroep was het antwoord.

Tegen antisemitisme?

Na het zomerreces barst de verkiezingsstrijd los. De Gaza-oorlog zorgde wereldwijd voor oplaaiend antisemitisme. Joodse burgers die niet in Israël wonen, worden opeens verantwoordelijk gehouden voor de daden van de regering-Netanyahu. Het is te hopen dat zowel linkse als rechtse partijen het opkomende antisemitisme agenderen in hun campagnes en verkiezingsprogramma’s, maar zeker ben ik daar niet van.

Vragen

In de verschillende partijprogramma’s zal ongetwijfeld de erkenning door Nederland van een Palestijnse staat een groot issue worden. Hoe dan ook erkennen? Óf koppel je die erkenning aan een vredesverdrag met Israël? – hetgeen tot nu toe het uitgangspunt is. Hoe kijkt GroenLinks-PvdA daarnaar? Andere fundamentele vragen zijn: erkent de fusiepartij het recht op zelfverdediging van Israël? Of blijven ze dat verbinden aan voorwaarden zoals in de beruchte motie-Piri gesteld? Na de Sjoa kan het recht op zelfverdediging  van een Joodse staat met afweerraketten moreel niet ontzegd worden. Het bekritiseren en veroordelen van Israëls Gazapolitiek zou daar los van moeten staan.  

Kernvraag: erkent GroenLinks-PvdA onvoorwaardelijk het bestaansrecht van de staat Israël in zijn verkiezingsprogramma? Of gaat de fusiepartij mee in het narratief From the River to the Sea? Een zogenaamd onschuldige kreet, maar dat inhoudt dat er voor Joden geen plek is in Israël.

Thema’s

Buitenlandse politiek is doorgedrongen tot het hart van binnenlandse verkiezingen: de toekomst van Gaza, het lot van de Palestijnen en het recht op zelfverdediging van Israël zullen verkiezingsthema’s zijn. Of er bij links-progressieve politici nog enig besef is van de banden die er van oudsher waren met Joodse Nederlanders; of er nog enige verbintenis is met Israël, dat zal moeten blijken in de ongetwijfeld verhitte debatten.