Nieuwe bevindingen Exodus door Nederlandse onderzoekers

Nederlandse wetenschappers hebben met koolstofdatering de periode bepaald waarin farao Nebpehtire Ahmose over Egypte regeerde. Hij besteeg de troon in de tweede helft van de zestiende eeuw v.Chr. Hiermee kunnen ze ook onderzoek doen naar een verband met de gebeurtenissen die beschreven worden in Exodus in de Bijbel. Een indrukwekkende vulkaanuitbarsting in de Egeïsche zee is eraan gekoppeld.

De uitbarsting van de vulkaan Thera bij Santorini heeft veel archeologen gefascineerd omdat er verhalen aan gelinkt zijn, zoals de Griekse legende over Atlantis en het Bijbelse verhaal Exodus over de bevrijding van de tot slaaf gemaakte Israëlieten van hun Egyptische meesters. Hendrik J. Bruins van de Ben-Gurion Universiteit hoofdauteur van de publicatie over het onderzoek.

De vulkaan ligt ongeveer 120 kilometer ten noorden van Kreta en veroorzaakte waarschijnlijk dagenlange duisternis, tsunami’s en mogelijk zelfs een vuurkolom die in Egypte te zien was – puimsteen van de uitbarsting is zowel in het huidige Israël als in Egypte gevonden. Volgens eerdere berekeningen vond de vulkaanuitbarsting rond 1500 v.Chr. plaats.

Stormstele

Een belangrijk archeologisch object uit de tijd van farao Ahmose, de ‘Stormstele’, beschrijft de rampzalige klimaatverschijnselen van hun tijd. In het verleden suggereerden veel wetenschappers dat de inscriptie verwijst naar de uitbarsting van Thera.

Bruins en co-auteur Johannes van der Plicht van de Rijksuniversiteit Groningen gebruikten dezelfde koolstofdatering-analysemethode op monsters die verband hielden met Ahmose en op zaden en takken die door de uitbarsting waren verkoold. Door de resultaten te vergelijken, stelden ze vast dat de farao duidelijk nog tientallen jaren na de uitbarsting over Egypte heerste.

Nuttig

“In de afgelopen tien jaar hebben geologen op veel plaatsen in het oostelijke Middellandse Zeegebied as van de Thera-uitbarsting gevonden,” vertelt Bruins aan The Times of Israel. “Uitbarstingen kunnen zeer nuttig zijn als ankerpunten in de tijd, omdat ze zich over een paar dagen voltrokken en dan weer voorbij waren. As van deze uitbarsting is een soort stratigrafische marker.”

Bruins: “In veel delen van het Middellandse Zeegebied, waaronder het oude Israël, zweven de lokale stratigrafieën in de tijd en [wetenschappers, red.] proberen ze in verband te brengen met de Egyptische geschiedenis om de eenvoudige reden dat die geschiedenis beter in de tijd is vastgelegd.”

Koolstofdatering is een alternatieve onderzoeksmethode, die kan worden vergeleken met traditionele methoden, zoals historisch bronnenonderzoek, aardewerktypologie en het bestuderen van archeologische objecten. Deze traditionele methoden leveren vaak geen exacte datering op, waardoor er nog teveel open eindjes blijven bestaan.

18de dynastie

Gekeken moet worden naar de Tweede Tussenperiode in de geschiedenis van het oude Egypte. Die liep ruwweg van 1700 tot 1550 v.Chr. Indertijd verenigde Ahmose het land, waarna de achttiende dynastie begon. “Het is niet helemaal duidelijk geweest wanneer de achttiende dynastie werkelijk begon, ook in relatie tot de uitbarsting van Thera, en daarom zocht ik naar materiaal uit de Tweede Tussenperiode,” aldus Bruins.

Musea

“Het was behoorlijk moeilijk om te vinden, omdat deze periodes historisch gezien minder goed bekend zijn, aangezien de farao’s er niet altijd verslagen van hebben en musea ook niet veel overblijfselen hebben die met koolstofdatering gedateerd kunnen worden.” Het onderzoek begon in 2013 en verschillende musea werden benaderd. Niet alle musea waren daar happig op, omdat van objecten monsters moesten worden afgenomen.

Het British Museum en het Petrie Museum of Egyptian and Sudanese Archaeology in Londen werkten mee en stelden objecten beschikbaar voor koolstofdatering. Bruins: “Het belangrijkste object is een lemen baksteen die rond 1900 door Britse archeologen is opgegraven in de tempel van Ahmose in Abydos, in het zuiden van Egypte.”

Troonnaam

“De baksteen was voorzien van de troonnaam van koning Nebpehtire. Ahmose was destijds een veelvoorkomende naam in Egypte, en andere farao’s droegen hem ook, maar dankzij zijn troonnaam was dit de eerste keer dat we een object in handen kregen dat met zekerheid aan deze specifieke farao kon worden toegeschreven,” zegt de Nederlander tegen The Times of Israel.

Moddersteen

“Wetenschappelijke meningen over het troonsbestijgingsjaar van Ahmose varieerden van 1580 v.Chr. tot 1524 v.Chr.,” legt Bruins uit. “Onze koolstofdatering van de moddersteen van Ahmose ondersteunt de twee jongste Egyptologische dateringsschattingen voor het moment waarop de modderstenen voor zijn tempel werden gemaakt, rond 1517 of 1502 v.Chr., of wat wij archeologen de ‘lage chronologie’ noemen.”

Welke implicaties hebben de bevindingen van de Nederlandse wetenschappers voor de geschiedschrijving van het oude Israël? De overgang van de Midden Bronstijd naar de Late Bronstijd in Israël wordt traditioneel in verband gebracht met het begin van de achttiende dynastie in Egypte.

Toetmosis

“In die tijd werden veel machtige stadstaten in de Midden-Bronstijd op de een of andere manier verwoest of vervangen, of ze bleven daarna niet meer bestaan. Deze overgang werd doorgaans in verband gebracht met het begin van het Nieuwe Rijk en zijn farao’s,” aldus Bruins. Volgens hem worden de invallen in Kanaän over het algemeen toegeschreven aan farao Toetmosis III, de vijfde koning van de achttiende dynastie.

Stadstaten

“We hebben historische verslagen over deze farao waaruit blijkt dat hij werkelijk tot in de Levant is doorgedrongen, tot in het oude Israël, en ook verder naar het noorden”, zegt Bruins. Volgens hem is het, als Toetmosis niet degene was die verantwoordelijk was voor de vernietiging van de Kanaänitische stadstaten, van belang om te onderzoeken wie dat dan wel was.

Levant

“Als deze steden, of sommige van deze steden, vóór het begin van de achttiende dynastie werden verwoest, dan rijst de vraag op welke Egyptenaren dit hebben gedaan. We hebben namelijk geen gegevens uit de Tweede Tussenperiode waaruit blijkt dat Egyptische farao’s grote militaire uitstapjes naar de Levant maakten.” Er moet nog onderzoek komen naar een mogelijk verband tussen de uitbarsting van Thera, de verwoesting van Kanaänitische steden en de Exodus.

Oneens

Veel academici vinden dat het Bijbelse verhaal Exodus geen historische gebeurtenissen weerspiegelt. Tegelijkertijd suggereren ze dat de massale vlucht van de Israëlieten uit Egypte ergens in het begin van de dertiende eeuw v.Chr. zou hebben plaatsgevonden. Bruins: “Ik denk niet dat dit de juiste interpretatie is, omdat we geen enkel bewijs hebben dat de dertiende eeuw overeenkomt met de archeologische vondsten waarnaar ze op zoek zijn.”

Jozua

Er zijn veel Exodus-opvattingen van verschillende geleerden die geen enkele link meer hebben met het Bijbelse verhaal, stelt Bruins vast. “Als je de verbinding met het Bijbelse verslag verliest, wordt het een soort abstract denken.” De strategie om te onderzoeken of en wanneer de Exodus plaatsvond, moet bestaan ​​uit het zoeken naar bewijs van vernietiging in verband met de verovering van het land door de Israëlieten onder Mozes’ opvolger, Jozua.

Duisternis

Toen Bruins gevraagd werd in welke eeuw hij wilde kijken, ging hij terug naar de uitbarsting van Thera. “Als we de [Bijbelse, red.] tekst nemen, is een van de kenmerken van de Exodus de duisternis in Egypte,” merkt hij op, verwijzend naar een van de plagen die God volgens de Bijbel tegen de Egyptenaren zond. “Wat kan vanuit wetenschappelijk perspectief drie dagen duisternis veroorzaken?”

Tambora

“Sommigen suggereren een zandstorm, maar na 35 jaar in de Negev-woestijn te hebben gewoond, kan ik bevestigen dat geen enkele zandstorm zoiets veroorzaakt. Anderen zeggen een zonsverduistering, maar dat is een kwestie van minuten, niet van dagen,” legt de onderzoeker uit. Daarnaast bleek dat een uitbarsting van de vulkaan Tambora, in 1815 in toenmalig Nederlands-Indië, drie dagen duisternis veroorzaakte tot op een afstand van vijf- tot zeshonderd kilometer.

Bruins: “Als de duisternis in Egypte echt drie dagen duurde, dan is het enige mechanisme dat we vanuit geologisch of natuurwetenschappelijk perspectief kunnen bedenken een vulkaanuitbarsting. De enige uitbarsting die heel krachtig was en zo’n effect kon hebben, was de uitbarsting van Santorini. Dat was er een van de grootste ter wereld in de afgelopen tienduizend jaar.”

Meer onderzoek nodig

Bruins rekent erop dat de verwoesting van de Kanaänitische steden mogelijk in de daaropvolgende jaren heeft plaatsgevonden, maar hij stelt ook dat dit pas kan worden vastgesteld zodra er wetenschappelijk bewijs is. Hij werkt daarom aan het verzamelen en dateren van monsters uit de meest relevante verwoestingslagen van deze steden om te begrijpen wanneer ze daadwerkelijk zijn opgehouden te bestaan.

“Als we het over een theorie hebben, kan iedereen allerlei ideeën verzinnen. Het moet bewezen worden door harde feiten, door datering, en dat is iets wat ik aan het publiceren ben.”