Alice Oppenheim, omroepster en journaliste – in memoriam

Op 86-jarige leeftijd is vorige week Alice Oppenheim overleden. Zij was als omroepster jarenlang het gezicht van de AVRO en werkte daarna onder meer als radiomaker en schrijvend journaliste. Ook was ze een overtuigd feministe. Oppenheim streed tot op hoge leeftijd voor gelijke rechten van vrouwen en mannen. Ze was van Joodse komaf en kreeg van haar vader mee altijd kritisch te zijn op de macht.

Alice Irene Frederika Oppenheim kwam op 6 augustus 1939 in Groningen ter wereld. Ze groeide op in een ondernemersgezin, haar opa en voorouders runden de Oppenheim Drukkerij en Uitgeverij, die onder meer verantwoordelijk was voor het ter perse laten gaan van het Groninger Dagblad. Het bedrijf was vier generaties overgegaan van vader op zoon, maar stopte in 1939 toen de Joodse grootvader van Alice gestorven was.

Terschelling

De Oppenheim Drukkerij en Uitgeverij kon later niet worden overgenomen door zijn vier zonen, onder wie de vader van Alice, vanwege de anti-Joodse maatregelen. In de Tweede Wereldoorlog was haar vader, als zoon van een Joodse vader, als de dood dat hij gepakt zou worden. Hij heeft daarom zijn gezin in de oorlog bij zijn katholieke moeder op Terschelling ondergebracht om ze veilig te houden.

Onthutsend

Na de oorlog werd vader Oppenheim aangesteld als ‘chef buitendienst’ van het centraal orgaan op de zuivering van het Overheidspersoneel. De conclusie die dit orgaan moest trekken was voor hem onthutsend en heeft hem gebroken. Dochter Alice werd daarom opgevoed met groot wantrouwen jegens de overheid, grote angst voor vervolging en een onveilig mensbeeld. Haar hele leven leefde zij daar ook mee.

Van KLM naar AVRO

Na haar school- en studiejaren begon Alice Oppenheim eind jaren zestig als stewardess bij de KLM op de afdeling Speciale Diensten, vanwaaruit ze in de media optrad. Op de radio vertelde ze over haar ervaringen als stewardess, waarna de AVRO haar vroeg om te solliciteren op de functie van omroepster. Indertijd werden alle tv-programma’s steevast door omroepers aangekondigd, meestal vrouwen.

Oppenheim werd aangenomen en ging bij de AVRO aan de slag. Algauw werd ze een van de gezichten van de liberale omroep en zo werd ze bekend hij een breed publiek. Ze vond de baan echter niet uitdagend en ging als radiomaker aan de slag. Zo presenteerde ze de AVRO-programma’s Jumbo-Set en Slag bij Nieuwspoort. Toen ze vernam dat de AVRO-leiding haar als 36-jarige ‘te oud’ vond worden, hield ze de eer aan zichzelf.

Ferry Hoogendijk

In 1976 kreeg Oppenheim een vaste baan bij weekblad Elsevier, thans EW, waar ze allerhande verhalen schreef. Toenmalig hoofdredacteur Ferry Hoogendijk vond haar observaties zeer interessant en besloot o haar in het diepe te gooien. Ze kreeg alle ruimte en kon zich op die manier verder ontwikkelen als journalist. Tijdens haar interviews keek ze voorbij het uiterlijke vertoon en vroeg ze door, op een ontwapenende manier.

Tot de kern

Oppenheim interviewde politici, kunstenaars en captains of industry. Ze kwam vaak bij mensen tot de kern, voorbij de ingestudeerde woorden en pr-praatjes. Dat maakte haar geschreven portretten echt en vermakelijk om te lezen, aldus haar dochter Heleen Minderaa vorige week in NRC. Hoofdedacteur Hoogendijk moest in 1985 het veld ruimen door een door de directie in 1985 doorgevoerde wisseling van de politieke kleur van Elsevier.

Vrijwel de gehele redactie werd ontslagen en vervangen, waaronder ook Oppenheim, die moest solliciteren naar nieuwe banen. “Ze had er last van dat ze daarna als vrouw van rond de vijftig moeilijk meer aan het werk kwam, en als freelancer geen vast podium kreeg. Als voorvechter van vrouwenrechten was ze daar woedend over,” aldus Minderaa tegen de krant.

Vrije journalist

Als freelancer werkte Oppenheim uiteindelijk voor printmedia zoals HP/DeTijd, De Groene Amsterdammer en NRC. Voor die laatste opdrachtgever schreef ze in de jaren negentig een serie over de belevenissen van mensen die op buiten werken, zoals politieagenten, marktmensen, krantenbezorgers en tankstationhouders. Ook presenteerde ze onder meer Met Het Oog Op Morgen en TROS Kernpunt.

Feministe

Oppenheim was een overtuigd feministe, die was blijven doorwerken in een tijd dat veel vrouwen die gingen trouwen moesten stoppen met werken. Toen ze door de AVRO gevraagd werd, was ze van plan om in het huwelijk te treden. Bij KLM zou dat ontslag hebben betekend. En toen diezelfde omroep haar ‘te oud’ vond, vertrok Oppenheim zelf om zich elders verder te manifesteren.

Oppenheim kon zich opwinden over man-vrouw-verhoudingen in de maatschappij, zoals een kritische brief die ze naar NRC schreef over een stuk in 2015 waarin vrouwen werd verweten te vaak voor parttime werk te kiezen. Zouden de pijlen niet eens op mannen kunnen worden gericht? vroeg ze zich af. ‘Mannen zijn de baas in dit land, ze nemen personeel aan en ontslaan het later weer, vrijwel altijd vrouwen. En zo doen hun zonen het nu ook. Ga hén eens aanpakken, zowel op hun werk als thuis’.

Gedrevenheid

Tot op hoge leeftijd bleef Oppenheimer geëngageerd, maar bovenal was ze een gedreven journaliste. De lessen van haar vader over het wantrouwen en controleren van de overheid, speelden voor haar een grote rol. “Ik heb haar rol als journalist en haar gedrevenheid altijd in dat licht gezien: de macht controleren en alle informatie tot je nemen zodat je de vijand van verre kan zien aankomen,” zegt dochter Minderaa tegen Jonet.nl.

Mediaprijs

Alice Oppenheim overleed op 1 augustus op 86-jarige leeftijd. Ze was getrouwd met en later weer gescheiden van Frank Minderaa (1938-2021), een hoboïst bij het Residentie Orkest en het Residentie Bachorkest. Hun dochter Heleen is documentairemaker en regisseur. Voor de Joodse tak van de EO maakte zij in 2018 de documentaire ‘Tedje & Meijer: de belofte van liefde’, die genomineerd werd voor een Europese mediaprijs.

.