Pahlavi is vriend van Israël, maar wat wil hij nog meer?

De laatste weken duikt hij steeds vaker op in het nieuws: de Iraanse prins Reza Pahlavi. Deze troonpretendent wil het streng islamitische regime in Teheran wegjagen en ervoor zorgen dat Iran ‘weer een normaal land wordt’, zoals hij het zelf zegt. Pahlavi (65) geldt als vriend van Israël en het Joodse volk, maar wat wil deze telg uit de verbannen Iraanse koninklijke familie nog meer? En bovenal: wat zijn zijn ware intenties?

Sinds de massale volksprotesten in Iran begonnen – zo’n drie weken geleden kwamen marktkooplui in Teheran in opstand tegen het regime om de torenhoge inflatie en duikvlucht van de rial, waarna vele anderen volgden – duikt in de media steeds vaker een leidende figuur op: Reza Pahlavi. De prins is woonachtig in de Verenigde Staten en wordt gezien als voorman van de Iraanse oppositie. In Iraanse straten klinkt het ‘Javid shah’ [‘Lang leve de shah!’ red.] en wordt zijn naam gescandeerd.

Enig alternatief

Pahlavi laat zelf ook duidelijk van zich horen. In toespraken en oproepen gaat hij de demonstrerende Iraniërs online voor. Hij roept op vol te houden en vraagt ze om op bepaalde tijdstippen acties uit te voeren, zoals lawaai maken of schreeuwen op een bepaald tijdstip van de dag. Velen in Iran geven daar gehoor aan. Pahlavi wordt gezien als het enige alternatief, omdat andere oppositieleiders vastzitten of door het regime zijn uitgeschakeld.

Witte Huis

Tegelijkertijd geeft Pahlavi dagelijks interviews aan voornamelijk Amerikaanse televisiezenders. Zijn boodschap: dit is het moment om het theocratische regime van de geestelijken ten val te brengen en om van Iran een democratie te maken naar westers model. De boodschap moet resoneren naar het Witte Huis, waar president Donald Trump al heeft gezegd het Iraanse volk te zullen helpen. Mogelijk zou Pahlavi met hem in contact staan.

Farah Diba

De Iraanse ‘kroonprins’ werd in 1960 geboren als oudste zoon van zijn vader, shah Reza Pahlavi, en zijn moeder Farah Diba. In de traditie van de Iraanse monarchie werd hij opgevoed om zijn vader ooit als koning (shah) te kunnen opvolgen. Toen hij in 1978 naar de VS vertrok voor een militaire opleiding tot straaljagerpiloot, wist de prins niet dat hij nooit meer zou terugkeren naar Iran.

Putsch

Eind 1978 kwam een groot deel van de bevolking in opstand tegen de shah Dat gebeurde na een lange tijd van onderdrukking en problemen. In 1941 werd de grootvader van prins Reza Pahlavi door de geallieerden vervangen door zijn vader. Toen na democratische verkiezingen, begin jaren vijftig, de econoom Mohamed Mossadeq premier werd en die de oliebedrijven wilden nationaliseren, volgde er een putsch.

Alleenheerser

De staatsgreep bleek later te zijn opgezet door de CIA om er voor te zorgen dat de olie niet in handen zou komen van de Iraniërs zelf. Mossadeq werd vastgezet en de shah kreeg veel meer macht, waardoor die als alleenheerser kon regeren. Wat volgde was een harde koers tot verwestering. Ook was er de zogeheten Witte Revolutie, een politiek moderniseringsprogramma dat van bovenaf werd opgelegd.

Khomeini

Met name het conservatieve en gelovige deel van de bevolking – in Iran is de sjiietische islam dominant – wilde het beleid van de shah niet accepteren. Progressieve westerse waarden zoals vrouwenrechten botsten met hun islamitische waarden. De geestelijkheid – van oudsher een politieke factor in het land – roerde zich onder leiding van ayatollah Ruhollah Khomeini, die door de shah werd verbannen naar Irak en later vertrok naar Parijs.

Theocratie

Terug naar de Islamitische Revolutie van 1979, toen de shah moest vluchten – eerst naar Egypte en later naar de VS – en Khomeini vanuit Parijs in Teheran landde. Zijn boodschap was eerst gematigd, maar algauw bleek die vals en trok hij de macht naar zich toe om een streng theocratisch regime te vestigen. De kroonprins bleef in het buitenland, studeerde politicologie en leerde hij goed Engels en Frans.

Familiehoofd

Toen zijn vader begin jaren tachtig aan kanker stierf, werd Reza familiehoofd van de Pahlavi-dynastie. Maar echt bekend of populair was hij op dat moment in Iran nog niet. Begin jaren tachtig was er een plan om een nieuwe coup in Iran te plegen en Reza Pahlavi op de pauwentroon te laten terugkeren, maar dit plan – waarbij Israël de voortrekker was – werd afgeblazen door de toenmalige Israëlische premier Yitzhak Shamir.

Heimwee

Intussen was Iran sinds 1982 verwikkeld in een bloedige oorlog met buurland Irak, die tot in 1988 zou duren. Tevens voer de inmiddels opgetuigde Islamitische Republiek een terreurbewind. De ayatollahs bleken vele malen bloeddorstiger dan de gevluchte shah ooit was geweest en langzaamaan begonnen burgers heimwee te krijgen naar de tijd van de monarchie.

Oppositie

Mettertijd liep Iran leeg: mensen die het konden betalen of die genoeg kennis en lef in hun mars hadden, vluchtten naar het westen, waar ze vaak succesvolle gemeenschappen opzetten. Verschillende politieke stromingen, van links tot rechts, werden vanuit het buitenland als oppositie actief. Maar door onderlinge verdeeldheid bleef die zwak. Pahlavi werd mede daardoor jarenlang gezien als ‘een van de vele’ leiders.

Sancties

Met de jaren is de weerstand tegen het islamitische regime in Iran alsmaar groter geworden, onder meer door het uitblijven van vrijheden en door slecht economisch beleid. Het Iraanse nucleaire programma, waarmee het regime sinds 1989 probeert een kernwapenarsenaal op te zetten door zelf uranium te verrijken, zorgde in de afgelopen decennia voor politiek en economisch isolement, onder meer door westerse sancties.

Kogels

Met de jaren is er een aantal grote opstanden tegen het regime geweest. De studentenprotesten van 1999, de Groene beweging van 2009, de economische protesten van 2018 en 2019, en de Mahsa Amini-protesten van 2022; deze werden allemaal neergeslagen. De huidige massale protesten worden door het regime beantwoord met kogels: naar schatting zijn circa 12.000 Iraniërs in de afgelopen weken gedood.

Meer in beeld

De twaalfdaagse luchtoorlog tussen Israël en Iran van juni vorig jaar, gaat aan de huidige protesten vooraf. Door het zware verlies van het Iraanse leger heeft de bevolking gezien dat het regime lang niet zo sterk is als het lijkt, waardoor de hoop nu leeft dat er een systeemverandering kan komen. In juni 2025 moedigde Pahlavi de aanvallen van Israël (en de VS) aan via sociale media. Sindsdien is hij meer in beeld gekomen.

Band met Israël

Jarenlang heeft Pahlavi aan een organisatie gebouwd van hoogopgeleide Iraniërs die voornamelijk vanuit de VS werken. Hij heeft steun van Jeruzalem, dat in hem een kans ziet om een nieuw Iran te krijgen. Het huidige regime staat uiterst vijandig tegenover Israël en wil het land van de kaart vegen. Vooralsnog is dat vergeefs, maar wel blijft Israël alert.

Terug naar de bron

Verder zijn er in Israël goede herinneringen aan de vader van Pahlavi, die in zijn tijd een sterke band met het land onderhield. Vaak benadrukt de prins achter het Joodse volk te staan en hij noemt daarbij koning Cyrus de Grote. Het was deze Perzische koning die de Joden in de Oudheid hielp om de Tweede Tempel te bouwen en die ook relaties met hen onderhield. Pahlavi wil terug naar die bron.

Wereldwijd

Niet alleen in Iran, maar ook daarbuiten demonstreren Iraniërs tegen het regime. Pahlavi heeft hen opgeroepen om bij ambassades te protesteren en om de straten op te gaan. In Amsterdam was afgelopen week een optocht van Iraniërs die niet alleen de groen-wit-rode vlag met leeuw en zon bij zich droegen [de oude vlag van de monarchie, red.] maar ook die van Israël.

Nederland

Ook zijn Joden actief in verschillende Iran-comités. Joden en Iraniërs vinden elkaar zo in het westen. In het Nederlandse Irancomité wedijveren oud-CIDI-directeur Ronny Naftaniel en oud-minister Uri Rosenthal (VVD) van Buitenlandse zaken al jaren voor een vrij Iran. Zij krijgen de laatste weken steun van Joodse opiniemakers, onder wie filmmaker en Jonet-columnist Max Moszkowicz. Hij schreef eerder een column over Iran.

Persconferentie

Mede door steun van Israël en de VS kon Reza Pahlavi in de afgelopen tijd uitgroeien tot een zichtbare, zo niet de bekendste en belangrijkste oppositiefiguur. Op vrijdag gaf hij voor het eerst sinds het begin van de huidige crisis in zijn thuisland een persconferentie. In een uur lang stond hij de internationale pers inhoudelijk en uitgebreid te woord, in het Farsi [Iraans, red.], het Engels en het Frans.

Wat wil Pahlavi?

Mocht het lukken het ayatollah-regime naar huis te sturen, dan wil Pahlavi terugkeren naar zijn land. Niet als shah, maar als overgangsfiguur. Hij heeft een plan voor een overgangsperiode, waarin een nieuwe constitutie moet worden geschreven die vervolgens per referendum aan de bevolking moet worden voorgelegd. Het is geen geheim dat Pahlavi zelf streeft naar het herstel van de monarchie, maar dan wel naar Brits voorbeeld.

Vrijheden en economie

Of hij uiteindelijk tot koning wordt geïnstalleerd maakt Pahlavi naar eigen zeggen niet uit. Het is hem erom te doen dat het Iraanse volk democratie en vrijheid krijgt, en zelf over zijn lot kan beslissen. Ook wil hij dat de Iraniërs het economisch beter krijgen dan nu. Dat kan door het nucleaire programma vaarwel te zeggen, waardoor de sancties van tafel gaan en de economie meer ademruimte krijgt. Iran is rijk aan grondstoffen en kan dit uiteindelijk op de juiste wijze aanwenden waardoor de welvaart toeneemt, aldus Pahlavi.

Internationaal

Op internationaal gebied zou Iran onder Pahlavi terugkeren in het westerse kamp. Niet alleen naar de VS en Israël, maar ook naar Europa en directe buren zoals Saoedi-Arabië en de golfstaten, zal de hand worden gereikt. Momenteel werkt Iran nog samen met China, Rusland en Noord-Korea, maar de kans is groot dat die samenwerking dan van de baan is. Ook heeft Pahlavi gezegd dat hij de banden met India wil aanhalen.

Cyrus Akkoorden

Als het regime in Iran valt en het Pahlavi lukt om met het land een nieuwe weg in te slaan, dan zou de As van het Verzet in het Midden-Oosten zo goed als gebroken zijn. Deze alliantie van Iran en zijn vazallen stort dan ineen, omdat de sponsoring en aansturing vanuit Teheran wegvalt. De weg komt dan vrij voor uitbreiding van de Abraham Akkoorden tussen Israël en buurlanden, wat kan zorgen voor betere verhoudingen in de regio. Pahlavi spreekt van ‘de Cyrus Akkoorden’ waar het gaat om Iraanse erkenning van en samenwerking met Israël.

Imagoschade

Er zijn echter nog erg veel beren op de weg voor Pahlavi en zijn team. Zo lijkt de volksopstand momenteel in een impasse te zijn vanwege het keiharde optreden van het regime. Hoeveel mensen durven de straat nog op om kogels op te vangen? Het regime rekent op angst en wil zo de geest terug in de fles stoppen. Het optreden Pahlavi kan daardoor ook averechts werken: critici zullen hem verwijten dat hij met zijn optredens de Iraniërs zou hebben aangemoedigd om de dood tegemoet te treden. Dit kan imagoschade betekenen.

Te zwak

Los van de beeldvorming heeft Pahlavi het niet allemaal zelf in de hand. De ‘impasse’ in Iran kan worden doorbroken door ingrijpen van buiten. Eerder werd duidelijk dat het regime in Teheran te zwak is om zichzelf te verdedigen, waardoor militaire actie tegen Iran door bijvoorbeeld de VS en/of Israël voor de hand ligt. Maar premier Benjamin Netanyahu van Israël stelt zich vooralsnog vrij terughoudend op.

Trump’s brein

Zoals eerder gezegd is het voor Pahlavi belangrijk om in het brein van Trump te komen en hem ertoe te bewegen tot actie over te gaan. Maar ook dat is niet zonder risico’s. Militaire actie alleen kan het regime niet wegkrijgen en ook is het de vraag of dat het repressie-apparaat van het regime (landmacht, politie, burgermilities) zal uitschakelen. Een cyberaanval zou mogelijk effectiever kunnen zijn. Trumps rol is cruciaal, maar hij blijft vooralsnog tegenstrijdige signalen afgeven.

Verdeeld

Hiernaast is er nog de Iraanse oppositie zelf, die niet alleen uit Pahlavi en zijn organisatie bestaat. In Europa is er de Nationale Raad van Verzet van Iran (NCRI), die sinds 1981 vanuit Frankrijk en Albanië opereert. Momenteel wordt deze geleid door Marjam Rajavi, een dame met hoofddoek die minder welbespraakt en charistmatisch is als Pahlavi, maar die wel een politieke stroming vertegenwoordigt. Algemeen bekend is dat de NCRI en Pahlavi niet op één lijn zitten, bijvoorbeeld over de staatsvorm na de val van de ayatollahs.

Monarchie terug?

Volgens onderzoekers blijkt dat ongeveer eenderde van de Iraniërs voor terugkeer van de monarchie zou zijn en een vijfde de Islamitische Republiek wil houden. De rest is onverschillig of heeft nog geen keuze gemaakt over de staatsvorm. Het is aan Pahlavi om hen te overtuigen om aan zijn kant te komen staan. De NCRI is zijn grootste concurrent inzake en kan roet in het eten gooien.

Overeenkomsten

Los daarvan hebben Pahlavi en de NRCI overeenkomsten. Beiden willen vrije verkiezingen gebaseerd op het concept van algemeen kiesrecht en willen een divers politiek systeem met respect voor individuele vrijheden, vrijheid van meningsuiting en vrijheid van vergadering. Ook vinden beiden dat kerk en staat strikt gescheiden moeten worden en dat vrouwen en minderheden gelijke rechten moeten krijgen. De sharia kan wat beiden betreft worden opgedoekt: er moet een seculier rechtssysteem komen.

Juan Carlos

In 2024 vertelde Pahlavi aan de BBC dat hij er de voorkeur aan gaf dat Iran een republiek zou blijven, omdat hij dit politieke systeem als meer meritocratisch beschouwde, maar de laatste tijd sluit hij terugkeer van de monarchie niet langer uit, zij het naar Brits model waarbij de monarch alleen een symbolische figuur is en zonder politieke macht meedraait in het staatsbestel. Mogelijk zou Pahlavi dan hetzelfde doen als de Spaanse koning Juan Carlos, die na de dood van dictator Franco (1975) koos voor democratie en de Britse variant.

Peiling

De in Nederland gevestigde organisatie GAMAAN deed in 2022 een representatieve peiling onder 200.000 Iraniërs, 158.000 in Iran en 42.000 daarbuiten, van wie veertig proecent zich als moslim identificeerde. Daaruit bleek dat Pahlavi verreweg de populairste eerste keuze was onder de 34 kandidaten voor de voorgestelde ‘solidariteitsraad’ van de Iraanse oppositie, met 32,8 procent steun van de respondenten in Iran. Deze raad zou een overgangsperiode moeten leiden na de val van het huidige regime.

Dun koord

In die zin is de uitgangspositie van Reza Pahlavi niet geheel slecht. Voor Israël en het Joodse volk is hij vooralsnog de beste optie, onder meer omdat de NRCI minder uitgesproken pro-Israël en pro-Joods is vanwege linkse groepen daarin die pro-Palestijns zijn. Om Pahlavi’s missie te doen slagen is buitenlandse interventie in Iran nodig. Ook moet hij zelf geen fouten maken die zijn imago kunnen schaden. Het blijft daarom een dun koord waarover hij loopt.

Toekomst

De discussie over de staatsvorm van een toekomstig Iran komt later. Echter, in tegenstelling tot zijn grootvader en vader is Reza Pahlavi voor een constitutionele monarchie naar Brits model, waarbij het staatshoofd geen politieke macht heeft. Mogelijk is dit een compromis waar veel Iraniërs mee kunnen leven. Tegelijkertijd is de nood in het land momenteel hoog, omdat het ayatollah-regime nog steeds in het zadel zit. De toekomst is vooralsnog onduidelijk.